سمیه افشین‌فر
گروه اجتماعی

تولد دوقلوها و چندقلوها همزمان با شیرینی برای بسیاری از خانواده‌ها هزینه‌ها و مسئولیت‌هایی ایجاد می‌کند که گاهی از توان اقتصادی و جسمی والدین خارج است. بر اساس آمارهای منتشرشده درباره سال 1401، بیش از 18 هزار مورد تولد دوقلو، 602‌مورد تولد سه‌قلو و 25 مورد تولد چهارقلو در کشور ثبت شده است. تهران بیشترین تعداد تولد چندقلویی را داشته و پس از آن استان‌های خراسان رضوی، خوزستان و اصفهان قرار گرفته‌اند. این آمار نشان می‌دهد موضوع حمایت از خانواده‌های چندقلویی، مسأله‌ای محدود به چند خانواده نیست و به برنامه‌ریزی ملی در حوزه سلامت، رفاه، مسکن و تأمین اجتماعی نیاز دارد.
کارشناسان معتقدند، قانون جوانی جمعیت اگرچه حمایت‌هایی برای خانواده‌های دارای فرزند بیشتر در نظر گرفته، اما شرایط چندقلوها با خانواده‌هایی که فرزندانشان با فاصله سنی متولد می‌شوند، تفاوت اساسی دارد. در خانواده دارای فرزند چندقلو، هزینه و نیاز به مراقبت از همان روز اول به‌طور همزمان افزایش می‌یابد. قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت در مهرماه 1400 به تصویب رسید و برای خانواده‌های دارای دوقلو و چندقلو، حمایت‌هایی مانند افزایش مرخصی زایمان، تسهیلات قرض‌الحسنه تولد فرزند، برخی حمایت‌های مسکن و کمک‌های مرتبط با دهک درآمدی را پیش‌بینی کرد. برخلاف خانواده‌هایی که فرزندانشان با فاصله سنی متولد می‌شوند، والدین چندقلو باید از چند کودک همزمان مراقبت کنند. ممکن است چند نوزاد در یک زمان گرسنه، بیمار یا نیازمند تعویض پوشک باشند؛ شرایطی که بدون کمک خانواده، پرستار یا مراقب آموزش‌دیده، بسیار دشوار خواهد بود.
مریم خاک‌رنگین، مدیرکل دفتر امور خانواده و بانوان سازمان بهزیستی کشور، از اجرای پایلوت طرح «مراقب همراه خانواده‌های دارای فرزند چندقلو» خبر می‌دهد و به «ایران» می‌گوید: «تولد چندقلوها اگرچه نعمتی بزرگ برای خانواده‌هاست، اما مسئولیت‌های مراقبتی سنگینی را نیز به همراه دارد. مراقبت همزمان از چند کودک خردسال، بویژه در سال‌های اول زندگی، فشار زیادی را بر والدین وارد می‌کند و در بسیاری از موارد، مادران با خستگی مزمن، فرسودگی جسمی و روانی و محدود شدن فرصت استراحت و فعالیت‌های اجتماعی مواجه می‌شوند. از سوی دیگر، پدران نیز علاوه بر مسئولیت تأمین معیشت خانواده، بخش قابل‌ توجهی از مسئولیت مراقبت از فرزندان را بر عهده دارند که این موضوع می‌تواند فشار مضاعفی را بر خانواده تحمیل کند.» به گفته خاک‌رنگین، به همین دلیل سازمان بهزیستی کشور برای اولین بار مدل تخصصی «مراقب همراه» را طراحی کرده است تا با حضور نیروهای آموزش‌دیده در کنار خانواده، بخشی از این بار مراقبتی کاهش پیدا کند. او می‌گوید: ««این طرح با هدف کاهش فشارهای جسمی، روانی و اقتصادی خانواده‌های دارای فرزند چندقلو، ارتقای سلامت روان والدین، افزایش کیفیت مراقبت از کودکان و تقویت تاب‌آوری خانواده‌ها طراحی و تدوین شده است.»
 
استفاده از ظرفیت زنان سرپرست خانوار در طرح مراقب همراه
مدیرکل دفتر امور خانواده و بانوان سازمان بهزیستی کشور با بیان اینکه این طرح در سال 1405 به شکل آزمایشی اجرا می‌شود، می‌گوید: «در مرحله اول، برنامه در استان‌های تهران، فارس، خوزستان، خراسان رضوی، اصفهان و گلستان به اجرا درمی‌آید و پس از ارزیابی نتایج، رفع چالش‌های احتمالی و تأمین منابع لازم، زمینه توسعه آن در سایر استان‌های کشور فراهم خواهد شد.» خاک‌رنگین درباره جامعه هدف این طرح توضیح می‌دهد: «در اولویت اول، خانواده‌های دارای فرزند سه‌قلو و بیشتر تحت پوشش سازمان بهزیستی، سپس خانواده‌های دارای فرزند دوقلو با خانوار پنج نفره و بیشتر و سایر خانواده‌های دارای فرزند چندقلوی زیر شش سال مشمول دریافت خدمات خواهند بود. همچنین اگر ظرفیت کافی وجود داشته باشد، خانواده‌های دارای فرزند چندقلوی غیر تحت پوشش نیز می‌توانند از خدمات این طرح بهره‌مند شوند.»
او درباره نحوه اجرای طرح می‌گوید: «پس از شناسایی خانواده‌های واجد شرایط، مراقبان همراه که از میان زنان واجد شرایط و آموزش‌دیده انتخاب می‌شوند، پس از طی فرآیند ارزیابی، آموزش تخصصی، کارورزی و تأیید صلاحیت، برای ارائه خدمات به خانواده‌ها معرفی می‌شوند.» به گفته خاک ‌رنگین، در این میان از ظرفیت زنان سرپرست خانوار واجد شرایط نیز استفاده خواهد شد.
مدیرکل دفتر امور خانواده و بانوان سازمان بهزیستی کشور می‌گوید: «این مراقبان در ساعت‌های توافق‌شده در منزل خانواده حضور یافته و خدماتی از جمله کمک در تغذیه و مراقبت از کودکان، رعایت اصول بهداشتی، ایجاد نظم در برنامه خواب، آموزش مهارت‌های مراقبتی، حمایت عاطفی از مادر، همراهی در مراجعات درمانی و انجام امور سبک مرتبط با نگهداری کودکان را ارائه می‌کنند.»
 
مراقب همراه جایگزین مادر نیست
او تأکید می‌کند: «مراقب همراه به هیچ عنوان جایگزین مادر نیست، بلکه در کنار مادر قرار می‌گیرد تا با افزایش کیفیت مراقبت از کودکان، فرصت استراحت، بازیابی توان جسمی و روانی و کاهش فشارهای ناشی از مراقبت همزمان از چند کودک را برای خانواده فراهم کند.» خاک‌رنگین درباره ساعات حضور مراقبان می‌گوید: «مدت حضور مراقب همراه بر اساس نیاز هر خانواده و با توافق طرفین تعیین می‌شود و حداقل زمان حضور در هر نوبت سه ساعت است. تعداد دفعات حضور نیز متناسب با شرایط خانواده و سقف اعتبارات سالانه برنامه‌ریزی خواهد شد.»
او با تأکید بر اینکه امنیت و آرامش خانواده‌ها از مهم‌ترین اصول اجرای این طرح است، می‌گوید: «از آنجا که مراقبان وارد محیط خصوصی خانواده‌ها می‌شوند، فرآیند انتخاب آنان با حساسیت بسیار بالا انجام می‌شود. تمامی مراقبان باید فاقد سوءپیشینه مؤثر کیفری باشند، سلامت جسم و روان آنان توسط پزشک معتمد سازمان تأیید شود، حسن‌شهرت داشته باشند و بیش از 90 ساعت آموزش تخصصی شامل آموزش‌های نظری، عملی و کارورزی را با موفقیت طی کنند. همچنین فعالیت آنان تنها پس از قبولی در آزمون، تأیید کمیته‌های تخصصی و امضای تعهدنامه‌های حرفه‌ای آغاز می‌شود و عملکرد آنان به شکل مستمر توسط مددکاران اجتماعی، مؤسسات مجری و کمیته‌های تخصصی سازمان بهزیستی مورد نظارت و ارزیابی قرار خواهد گرفت.»

برش

کاهش فشار مراقبتی از دوش خانواده‌ها

خاک‌رنگین درباره منابع مالی اجرای طرح توضیح می‌دهد: «هزینه خدمات برای خانواده‌های تحت پوشش از محل اعتبارات حمایتی سازمان بهزیستی تأمین می‌شود. سازمان تا سقف تعرفه تعیین‌شده، هزینه خدمات مراقب همراه را برای افراد تحت پوشش پرداخت می‌کند. همچنین برای خانواده‌های غیر تحت پوشش نیز در صورت وجود ظرفیت اعتباری و نبود متقاضی از میان مددجویان در استان، یارانه‌ای از سوی سازمان در نظر گرفته می‌شود تا این خانواده‌ها نیز بتوانند با هزینه کمتر از خدمات بهره‌مند شوند. پرداخت این یارانه مشروط به استفاده خانواده‌ها از مراقبان همراه معرفی‌شده توسط سازمان بهزیستی است.» مدیرکل دفتر امور خانواده و بانوان سازمان بهزیستی کشور درباره حق‌الزحمه مراقبان همراه می‌گوید: «پرداخت‌ها بر اساس ساعات حضور انجام می‌شود. تعرفه خدمات برای خانواده‌های تحت پوشش برای دوقلوها 200 هزار تومان، سه‌قلوها 250 هزار تومان و چهارقلو و بیشتر 500 هزار تومان به ازای هر ساعت است و برای خانواده‌های غیر تحت پوشش نیز تعرفه‌ها به ترتیب 300، 450 و 700 هزار تومان در هر ساعت تعیین شده است.»
مدیرکل دفتر امور خانواده و بانوان سازمان بهزیستی کشور معتقد است: «اجرای این طرح علاوه بر ارتقای کیفیت زندگی خانواده‌های دارای فرزند چندقلو، زمینه رشد بهتر کودکان را نیز فراهم می‌کند؛ چراکه کودکان در محیطی آرام‌تر، ایمن‌تر و با مراقبت تخصصی‌تر پرورش می‌یابند و والدین نیز فرصت بیشتری برای ایفای نقش تربیتی و عاطفی خود خواهند داشت.»
مریم خاک‌رنگین با بیان اینکه طرح «مراقب همراه خانواده‌های دارای فرزند چندقلو» فقط یک خدمت مراقبتی نیست، می‌گوید: «این طرح الگویی نوین از حمایت اجتماعی مبتنی بر خانواده است که با تکیه بر خدمات تخصصی در منزل، به دنبال کاهش فشارهای ناشی از چندقلوزایی، ارتقای سلامت روان والدین، افزایش کیفیت مراقبت از کودکان و تقویت بنیان خانواده است. از این رو، توسعه خدماتی از جنس «مراقب همراه» می‌تواند نقش مؤثری در ایجاد محیطی حمایتگر برای خانواده‌ها و تقویت سیاست‌های جمعیتی کشور ایفا کند.»