رضا مختاری اصفهانی
پژوهشگر تاریخ 

انقلاب مشروطه بیشتر به وجه و نتایج سیاسی آن توصیف و شناخته می‎شود؛ جنبشی که از تقاضای عدالتخانه آغاز و به مشروطه‎شدن نهاد سلطنت منجر شد.مشروطه‎خواهان که بعدها به صفاتی چون انقلابی، ملی و آزادیخواه شناخته شدند، منورالفکرانی بودند که پیش و بیش از فعالیت‎های سیاسی به اقدامات فرهنگی بها می‎دادند. اینان بیشتر با حضور در مؤسسات و نهادهای آموزشی و فرهنگی امکان حضور در مناصب حکومتی یا ارتباط با دولتمردان را یافتند. چنانچه کسانی مانند میرزاحسن رشدیه، یحیی دولت‎آبادی، میرزا محمدمهدی شریف کاشانی، سیدحسن تقی‎زاده و... با فعالیت‎های فرهنگی به جهان سیاست راه یافتند. اینان متفاوت از اعیان پیوسته به مشروطه بودند که بعضی از آنان در میانه راه از مشروطه بریدند یا نگاهی نخبگانی به تغییرات در ساختار سیاسی داشتند. برخی از مشروطه‎خواهان نیز از معلمان یا دانش‎آموختگان مدرسه سیاسی بودند که در دوره مشروطه به مقامات عالی سیاسی یا مناصب فرهنگی دست یافتند. محمدعلی فروغی و علی‎اکبر دهخدا نمونه‎ای از خیل کاروان معرفت این مدرسه هستند. فروغی‎ها (محمدحسین و پسرش، محمدعلی) به‌جز تدریس و نظامت مدرسه سیاسی، با انتشار روزنامه «تربیت» برای آگاهی ملی ایرانیان تلاش می‎کردند. تاریخ و ادبیات دو رکن اساسی مقالات تربیت بودند. تأسیس انجمن معارف در دوره صدارت میرزاعلی‎خان امین‎الدوله نیز فرصتی برای این منورالفکران بود که اقدامات اصلاحی خود را پیش ببرند. اعضای انجمن معارف ترکیبی از دولتی‎ها و منورالفکرانی بود که در «تأسیس مکاتب جدید و توسعه معارف» می‎کوشید. انجمن نه تنها به رشدیه، بنیانگذار مدارس جدید، آزادی عمل بخشید که موجب ایجاد مدارس گوناگون توسط افراد دیگر شد. دولت‎آبادی در مراسم گشایش انجمن، رساله‎ای با عنوان «دستور کارخانه آدم‎سازی» خواند؛ نطقی که نشان از اهمیت فرهنگ و آموزش در نزد آزادیخواهان ایرانی داشت. مهم‎ترین ثمره انجمن معارف، مدرسه علمیه است که توسط امین‎الدوله گشایش یافت. در همین مراسم بود که میرزامحمودخان احتشام‎السلطنه پیشنهاد ترجمه «پاره‎ای از کتاب‎های مفید برای بیداری ملت» را داد. تجدد اما در نظر بعضی از این رجال، بایستی درون‎زا و همراه با میهن‎پرستی و اعتدال در آن باشد. از همین‌رو امین‎الدوله در پاسخ این پیشنهاد گفت: «البته فراهم‎آوردن اسباب یک اندازه بیداری ملت لازم است، ولی نه زیاد، زیرا که شخص غریق اگر از زندگانی خود ناامید شد، از تلاش‎کردن و دست و پازدن هم که ممکن است او را به تخته پاره‎ای برساند، بازخواهد ماند.» با چنین نگاهی، توجه به سنت‎های فرهنگی ایران در آموزش نوین جایگاه خاصی داشت. چه با حفظ این سنت‎ها می‎شد استقلال سیاسی و فرهنگی را حفظ کرد. با این همه، ترجمه رکن اساسی در نظام آموزشی نوین بود. ترجمه چشم انسان ایرانی را به جهان جدید می‎گشود و پنجره‎ای رو به جهان فرهنگیان بود. ایرانیان با ترجمه به فهم جدیدی در دیپلماسی، تجارت و صنعت دست می‎یافتند. نکته جالب این‎که بعضی از مترجمان از رده شاهزادگان و اشراف بودند؛ همان‎هایی که زبان‎های فرنگی را یا در دارالفنون یا از معلمان خصوصی آموخته و تجربه زندگی در اروپا را نیز داشتند. همچنین در آن زمان کتاب‎هایی مانند «سیاحتنامه ابراهیم‎بیگ» تصویری از زندگی ایرانیان ارائه می‎کرد که روشنگرانه بود. در این تصویر خوانندگان با واقعیت تلخ زندگی در زیر سیطره استبداد آشنا می‎شدند. براین اساس، در جلسات انجمن مخفی آزادیخواهان که با توصیه سیدمحمد طباطبایی برگزار می‎شد، کتابخوانی راهی برای آگاهی اعضا و نیز امنیت آنان از سوءظن مأموران دولت بود: «اول آن‌که همه اهالی مجلس جرأت استماع این‎گونه مذاکرات را نداشتند و از ترس آنکه شاید خبر به عین‎الدوله برسد، در شُرُف رفتن بودند، ولی کتاب‎خواندن چندان نقلی و ترسی نداشت. دویم آن‌که ایرانیان مطالبی را که در کتاب باشد، بهتر اهمیت به آن می‎دهند و خوب حاضر و مهیای استماع می‎شوند. سیم آن‎که هر کس متکلّم به این کلمات می‎شد، فوراً به او می‎بستند که بابی و لامذهب است، لکن در خواندن کتاب محذوری نبود.»
 

پایه‌های سازه فرهنگی مشروطه
در روزگار مشروطه‎خواهی، کتاب، شبنامه و منبر سه رسانه آزادیخواهان در مقابله با سلطنت قاجاری بود. بر این مبنا می‎توان گفت مشروطه‎خواهی ایرانیان سازه‎ای فرهنگی داشت. چنانچه یکی از رهبران روحانی مشروطه، سیدمحمد طباطبایی، بنیانگذار مدرسه جدیدی به نام «اسلام» بود. واعظانی مانند سیدجمال‎الدین واعظ اصفهانی، میرزانصرالله ملک‎المتکلمین و شیخ‎محمد سلطان‎الواعظین در تطبیق مفاهیم جدید با سنت‎های دینی می‎کوشیدند؛ همان نکته‎ای که روزگاری میرزاملکم خان از آن سخن گفته بود. شبنامه‎ها هم در مقابل روزنامه‎های دولتی بودند که آکنده از تملق و تمجید و خالی از تنقید سیاسی بودند. مشروطه به مدد رسانه و آگاهی توانست بر استبداد غلبه کند. به طوری که سیدمحمد طباطبایی در گفت‎وگویی با ناظم‎الاسلام کرمانی گفته بود: «این اقدامات و مقدمات در موقع نتایج خود را ظاهر خواهد داشت.»
جنبشی که با ساختار و رفتار فرهنگی به پیروزی رسید، نمی‎توانست در زمانه استقرار و تثبیت نسبت به مسائل فرهنگی و مدنی بی‎تفاوت باشد. ترکیب مجلس اول که طبقاتی بود و طبقه متوسط شهری در آن جایگاه خاصی داشت، به تحقق این هدف کمک کرد. تجار و اصناف به عنوان اصلی‎ترین نیروی پیش‎برنده مشروطه برای حفظ موقعیت جدید، از طریق توسعه طبقه متوسط شهری یا به بیان آن روزگار، «طبقه سوم» می‎کوشید. این توسعه با آگاهی و آموزش امکان‎پذیر بود. از همین رو توده‎های خارج از تقسیم‎بندی طبقاتی در انتخابات مجلس، از این بخت برخوردار بودند که از مذاکرات نمایندگان مطلع شوند. همچنین با تصویب قوانین مختلف مانند تشکیل انجمن‎های ایالتی و ولایتی و انجمن‎های بلدی سعی شد این طبقه در اداره ولایات و شهرها مشارکت داشته باشند. مشارکت مدنی شهروندان در امور مختلف و آگاهی آنان از حقوق و وظایف‌شان از مهم‎ترین نکات در سازمان این نهادهای تازه‎بنیاد بود. در واقع، مهم‎ترین هدف نهفته در قوانین ایجاد نهادهایی از این دست، تبدیل رعیت یا شهرنشین به شهروند بود. از همین‌رو بلدیه‎ها و انجمن‎های ایالتی و ولایتی ارگان مطبوعاتی داشتند و از این طریق علاوه بر اخبار اقدامات‌شان، اهالی را نسبت به حقوق و وظایف شهروندی‎شان آگاه می‎کردند. گفتنی است مهم‎ترین روزنامه‎های عصر مشروطه همین ارگان‎های مطبوعاتی هستند؛ روزنامه‎هایی مانند «انجمن تبریز»، «انجمن مقدس ملی اصفهان»، «بلدیه تهران» و «جهاد اکبر» بر این برجستگی دلالتی روشن دارند. همین ویژگی است که مشروطه را در جایگاه انقلاب می‎نشاند. اگرچه مشروطه ایران انقلابی تمام‎عیار و خشونت‎بار بر مبنای تعاریف مارکسیستی نبود، اما توانست با ایجاد نهادهای جدید به حضور و مشارکت مدنی نیروهای اجتماعی چون تجار و اصناف و ورود هم‌پیمانان‎شان به عرصه سیاست و اجتماع کمک کند. این مشارکت اما در سیر حوادث متوقف یا محدود شد. چنانچه انجمن‎های ایالتی و ولایتی تعطیل شدند و انجمن‎های بلدی برخلاف قانون مصوّب مجلس اول، ابتدا تعطیل و سپس با تغییر قانون در سال 1309، نقش دولت در آنها پررنگ شد. چنانچه اعضای این انجمن‎ها در یک انتخابات دو درجه‎ای، برای حضور در انجمن به تأیید و تصویب دولت نیاز داشتند.
 
به دست مردم و برای مردم
«مردم» مهم‎ترین کلیدواژه گفتمان مشروطه بود که سیاست، فرهنگ، اقتصاد و اجتماع را تحت‌تأثیر قرار می‎داد. با همین نگاه بود که نمایندگان مجلس اول به‎ویژه تجار برای تأسیس بانک ملی تلاش کردند. بانک ملی در نظر آنان، بانکی بود که «هر کس به قدر قوّه و قدرت وطن‎پرستی خود وجهی به‌عنوان سرمایه شرکتی در این بانک بگذارد و قبض و سهام دریافت دارد که بانک با این سرمایه داد و ستد نماید؛ حالاً و مآلاً رفع حوایج دولت و ملت را بنماید...» چنین تعریف و هدفی از بانک ملی موجب شد علاوه بر تجار و اصناف، فقیهان و طبقات گوناگون در این امر ملی مشارکت کنند. توانگران که جای خود داشتند، بی‎بضاعتان نیز می‎خواستند در حد توان‌شان شریک تأسیس بانک ملی شوند. چه استقلال سیاسی و اقتصادی کشور را در ایجاد این مؤسسه پولی و مالی می‎دیدند. به روایت کسروی: «... چند حجره بازرگانی را برای گرفتن پول از مردم شناسانیدند؛ مردم رو به آنجاها آوردند و پول پرداختن آغاز کردند. توانگران که پول‎هایی می‎پرداختند، به جای خود، کم‎چیزان از همبازی بازنمی‎ایستادند. طلبه‎ها نشست برپا کرده و پول از میان خود گرد آورده و می‎فرستادند و گفته می‎شد کسانی کتاب‎های خود را فروخته و پول بسیجیده‎اند. شاگردان دبستان‎ها همین کار را می‎کردند. زنان گفت‎وگو از فروش گوشواره و گردنبند به میان می‎آوردند.» گفته می‎شد زنی رختشوی در پای منبر سیدجمال واعظ اصفهانی برخاسته و گفته بود: «دولت ایران چرا از خارجه قرض می‎کند؛ مگر ما مرده‎ایم؟ من یک زن رختشوی هستم، به سهم خود یک تومان می‎دهم.» جالب اینکه بانک ملی که قرار بود با سرمایه مردم و برای مردم باشد، بعدها که در سال 1307 تأسیس شد، تنها نامی از آن داشت. این بانک تبدیل به بانکی دولتی و در خدمت اهداف آن شد. شاید بتوان گفت «به دست مردم و برای مردم» مهم‎ترین هدفی بود که مشروطه‎خواهان در پی تحقق آن بودند. از همین‌رو بسیاری از امور از انحصار حکومت خارج شد. چنانچه انتشار روزنامه دیگر منحصر به دولت نبود. اگرچه امتیاز اولین روزنامه مشروطه، «مجلس»، با فرمان مظفرالدین شاه برای منسوبان دو فقیه مشروطه‎خواه، بهبهانی و طباطبایی، صادر شد، اما روزنامه‎های بعدی توسط کسانی منتشر شدند که حتی مورد حقد و کین بعضی از آنها بودند.

زبان جدید روزنامه‎نگاری
در این برهه اگرچه روزنامه جایگزین شبنامه شد، اما گاهی در پرده‎دری و افشاگری به آن شبیه بود. روزنامه «صوراسرافیل» سرسلسله روزنامه‎های این دوره است که بجز مقالات و یادداشت‎های پرمغز و کوبنده‎اش، به ستون «چرند و پرند» به قلم علی‎اکبر دهخدا شهره است. دهخدا با این ستون، پایه‎گذار طنز مطبوعاتی شد. او با نام مستعار «دخو» و طنزهایش، نام عبید زاکانی را در دیدن معایب اجتماعی زنده کرد. روزنامه‎های مشروطه از مغلق‎نویسی روزنامه‎های پیش از مشروطه دوری گزیدند و با ساده‎نویسی، زبان جدید روزنامه‎نگاری را جا انداختند. بی‎جهت نبود روزنامه‎ها مخاطبان عام یافتند و موزعان «صوراسرافیل» از کودکان تا کهنسالان بودند که بی‎هیچ چشمداشتی به این کار مبادرت می‎ورزیدند. از آنجا که روزنامه‎هایی مانند «صوراسرافیل»، «روح‎القدس»، «حبل‎المتین تهران» و «مساوات» دژی در مقابل استبداد بودند، روزنامه‎نگاران بیشترین سهم را در میان قربانیان باغشاه داشتند.

زبان حال مردمان
با همین ویژگی مردم‎گرایی است که شعر از انحصار اشعار درباری و عاشقانه خارج شد و زبان حال مردمان شد. اگر شاعران سبک هندی بعضی از عادات و اطوار زندگی و اصطلاحات صنفی را وارد شعر پارسی کردند، حال، شاعران عصر مشروطه از مفاهیمی چون ملت، آزادی، وطن، قانون و... سخن گفتند. این شاعران با زبانی عامیانه به جای توصیف رخ یار یا مدح شاه، از مردم و برای مردم سرودند. شاید اگر مشروطه نبود، شاعری مانند سید اشرف‎الدین حسینی‌قزوینی، معروف به نسیم شمال چهره نمی‎شد. شعر او که به اشعار عامیانه پهلو می‎زد، نه در فرهنگ شفاهی که در ادبیات مکتوب جایگاه مهمی یافت. او طعنه به صاحبان قدرت و ذی‎نفوذان اجتماعی را در اشعارش آورد و مرز میان ادبیات رسمی و غیررسمی را از میان برداشت.
تاریخ‌نگاری مشروطه نیز بر همین سیاق شکل گرفت. ناظم‎الاسلام کرمانی کتاب تاریخش درباره مشروطه را نه به نام شاه یا فردی صاحب قدرت که با عنوان «تاریخ بیداری ایرانیان» مزین ساخته است؛ عنوانی که به نام مردم و سرآغاز تحولی بزرگ در آنان است. او در این کتاب از علل و موجبات مشروطه سخن می‎گوید و تأثیر افراد و حوادث در ایجاد وقایع بعدی را می‎کاود. کتاب ناظم‎الاسلام اگرچه با ‎کتاب‎های علمی فاصله دارد، اما در این‌باره از تاریخ‌نگاری درباری پیش از خود متمایز در مرتبه‎ای بالاتر است. از همین رو، الگویی برای اولین تاریخ‌نگاری‎های پس از خود درباره مشروطه شد. چه مردم مهم‎ترین وجه شاخصه و تمایز این نوع از تاریخ‌نگاری با تاریخ‌نگاری رسمی و درباری بود. احمد کسروی بعدها در تاریخ مشروطه خود سعی کرد بیشتر از گمنامان اجتماع سخن بگوید و جانب آنان بایستد:«در جنبش مشروطه دو دسته پا در میان داشته‎اند؛ یکی، وزیران و درباریان و مردان برجسته و بنام و دیگری، بازاریان و کسان گمنام و بی‎شکوه. آن دسته کمتر یکی درستی نمودند و این دسته کمتر یکی نادرستی نشان دادند. هرچه هست، کارها را این دسته گمنام و بی‎شکوه پیش بردند و تاریخ باید به نام اینان نوشته شود.»
این موارد، نکاتی اندک از نتایج و آثار انقلاب مشروطه از حیث فرهنگی و مدنی بود؛ آثاری که نادیده انگاشته شده و بیشتر بر وجه سیاسی مشروطه تأکید می‎شود. در این سال‎ها در وجه سیاسی نیز بیشتر بر آثار و نتایج منفی انگشت نهاده می‎شود. در این‌باره، مشروطه نیز به فهرست مواردی اضافه شده که نه مایه مباهات که گویی نشانه سرافکندگی نسل‎های پیشین است. نفی مشروطه بدانجا رسیده که برخی به الگوبرداری از محمدعلی شاه، مشروطه‎خواهان را به بابیت ارجاع و نسبت می‎دهند و برخی دیگر آن را به هرج و مرجی لجام‎گسیخته فرومی‎کاهند. اینان حتی در این‌باره از انصاف فریدون آدمیت در بیان نکات مثبت مشروطه برخوردار نیستند. هرچند آدمیت نیز در تاریخ‌نگاری خود، حامی اقدامات تشکیلات جامع آدمیت به رهبری عباسقلی قزوینی، پدرش بود؛ تشکیلاتی که اصلاحات از بالا را دنبال می‎کرد و در مظان اتهام همکاری با محمدعلی شاه بود. چکیده سخن آنکه، نگاه نفی مشروطه، چشم بستن بر میراث ملی مشروطه است؛ میراثی که همچنان بر خوان آن نشسته و بهره می‎بریم. چه مشروطه در تمامی ابعاد و جنبه‎ها، تأثیرات شگرفی بر جامعه ایران نهاد که نه گامی به پس که گامی به پیش بود. از همین رو، مشروطه با همه زخم‎هایی که خورد و ناکامی‎هایی که دید، همچنان در جامعه ایران آرزویی آرمانی است؛ آرمانی که به تراژدی انجامید، اما شکست نخورد.