علی فضلی
مدیر گروه عرفان و معنویت
پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

تمرین عملی 
برای تشکیل «امت واحده»
عامل بنیادین در نگهداشت جامعه دینی از شر توطئه‌های دشمنان داخلی و خارجی، «مسئولیت‌پذیری و انسجام ملی» آحاد مردم است. راهبرد نفوذ، گسترش و نمایش این انسجام در تراز جهانی، چیزی جز حضور میلیونی آزادی‌خواهان در پیاده‌روی اربعین نیست. اربعین تنها یک مناسک مذهبی نیست، بلکه «مانور سالانه انسجام فراملی» و تمرین عملی عبور از مرزهای جغرافیایی به سوی تشکیل «امت واحده» است. برای درک چرایی این پدیده و کارکرد آن در خنثی‌سازی توطئه‌ها، باید به کالبدشکافی جامعه دینی از منظر امیرالمؤمنین(ع) در نهج‌البلاغه نگریست. از آنجایی که پیوند عمیق و راهبردی میان «پدیده عظیم اربعین حسینی» با «مفهوم انسجام اجتماعی» و «امنیت پایدار» وجود دارد، می‌توان برای تبیین این رابطه، از آسیب‌شناسی‌های سیاسی-اجتماعی مندرج در خطبه 27 نهج‌البلاغه بهره برد.
 هوشیاری جمعی 
پایه امنیت جامعه دینی
حضرت امیرالمؤمنین(ع) در خطبه 27 نهج‌البلاغه، پایه سلامت و امنیت جامعه دینی را بر «بیداری و هوشیاری جمعی» استوار می‌دانند و هشدار می‌دهند که غفلت، جامعه را به ذلت می‌کشاند: «اغْزُوهُمْ قَبْلَ أَنْ یغْزُوکمْ، فَوَاللَّهِ مَا غُزِی قَوْمٌ قَطُّ فِی عُقْرِ دَارِهِمْ إِلَّا ذَلُّوا» (پیش از آنکه با شما بجنگند، به جنگ آنان بروید؛ به خدا سوگند هیچ قومی در خانه‌اش مورد حمله قرار نگرفته مگر آنکه خوار و ذلیل شده است.) انسجام ملی زمانی کارکرد دفاعی پیدا می‌کند که جامعه دچار خواب‌آلودگی و غفلت نباشد. اربعین با ایجاد یک خیزش عظیم و بیدارکننده، خواب غفلت را از چشمان جامعه می‌زداید و پیام آن «هوشیاری در برابر تهاجمات فرهنگی و امنیتی» و بویژه «دفاع از نوامیس و ارزش‌های جامعه اسلامی» است.
 اربعین
 پادزهری برای تفرقه‌افکنی دشمنان
علت اصلی شکست جامعه اسلامی، «گسستگی یاران حق» در تقابل با «اتحاد دشمنان بر باطل» است: «وَ‌الله یمِیتُ الْقَلْبَ وَ یجْلِبُ الْهَمَّ مِنَ اجْتِمَاعِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ عَلَى بَاطِلِهِمْ وَ تَفَرُّقِکمْ عَنْ حَقِّکمْ» (به خدا سوگند، اجتماع اینان بر باطل‌شان و پراکندگی شما از حق، قلب را می‌میراند و اندوه می‌آورد). بزرگترین تهدید علیه انسجام ملی، «تفرقه و خودخواهی» است. اربعین حسینی، کانونی است که در آن تمام گسست‌های قومی، زبانی، ملی و طبقاتی در یک هدف مشترک (حب حسین(ع) و دفاع از حق) ذوب می‌شود و پادزهری است برای تفرقه‌افکنی دشمنان.

 بیدارباشی
برای هوشیاری استراتژیک
  امیرالمؤمنین(ع) سه ویژگی را برای مردمی که دچار پراکندگی از محور حق شده‌اند و توان دفاع از جامعه را ندارند، برمی‌شمارد که اربعین، درمان هر سه است:
1) فقدان غیرت و مردانگی؛ جامعه‌ای که شجاعت، قدرت و غیرت دفاع از کیان و نوامیس خود را از دست داده باشد، دچار سستی و انفعال است. اربعین با بازخوانی حماسه عاشورا، روحیه «ما می‌توانیم» و «غیرت دینی» را در کالبد جامعه تزریق می‌کند.
 2) خواب‌آلودگی و سهل‌انگاری؛ اشاره به بی‌تفاوتی و سهل‌انگاری در وقت خطر دارد. جامعه‌ای که در برابر جسارت دشمن به ارزش‌هایش، واکنش به‌هنگام و محکم نشان ندهد، مانند کودکی خواب‌آلود است. میادین اربعین، بیدارباشی است برای هوشیاری استراتژیک.
3) کم‌خردی و دنیازدگی؛ اشاره به ذهن‌های سطحی، لذت‌طلب و فاقد تدبیر استراتژیک دارد. مواکب و اجتماع اربعین، چهره واقعی این قشر منفعل را برای جامعه روشن می‌کند و راه نفوذ آنان را در تصمیم‌سازی‌های کلان می‌بندد.
یکی از دردناک‌ترین بخش‌های خطبه 27 نهج‌البلاغه، گلایه حاکم دینی از نافرمانی و بدبینی مردم است که منجر به فلج‌شدن مدیریت جامعه می‌شود؛ چرا که انسجام ملی بدون «پیوند عاطفی و عقلانی میان مردم و حاکمیت بصیر» ممکن نیست و اربعین بزرگترین مدرسه «بصیرت‌افزایی» است.