در حالی که تحرکات دیپلماتیک ایران و کشورهای عربی برای مهار بحرانی که تنگه هرمز را به کانون اصلی تنش در غرب آسیا تبدیل کرده است، با شتاب ادامه دارد، تحولات میدانی نیز بار دیگر شتاب قابل توجهی یافته است. 
این دور تازه از درگیری با حمله سه‌شنبه شب مشترک آمریکا و عربستان به نیروهای حشدالشعبی عراق آغاز شد و روز گذشته، ایران شماری از پایگاه‌های نظامی آمریکا در اردن را هدف قرار داد. 
در امتداد همین مجموعه تحولات، دونالد ترامپ با ادعای اینکه واشنگتن به این حمله پاسخ خواهد داد از احتمال ورود بحران به مرحله‌ای تازه خبر داد.  با این حال، همزمان با تبادل آتش، دیپلماسی نیز در فشرده‌ترین سطح خود جریان دارد؛ از یک سو میانجی‌ها در تلاش برای احیای اجرای یادداشت تفاهم ایران و آمریکا هستند و از سوی دیگر تهران و مسقط مذاکرات خود را برای طراحی سازوکار مشترک مدیریت تردد در تنگه هرمز 
دنبال می‌کنند.  
در کنار این روند، رایزنی‌های مستمر میان دیپلمات‌های ایرانی و کشورهای عربی و همچنین تماس‌های درون‌منطقه‌ای، از تلاش هماهنگ بازیگران برای جلوگیری از گسترش دامنه بحران حکایت دارد.

گسترش دامنه رایزنی‌های دیپلماتیک
رایزنی‌های فشرده سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه با همتایان خود در شرق و غرب از تلاش همزمان تهران برای مهار بحران در میدان و مدیریت آن از مسیر دیپلماسی  حکایت دارد. 
اولین حلقه این رایزنی‌ها در گفت‌وگوی تلفنی وزیر خارجه با «سرگئی لاوروف»، وزیر امور خارجه روسیه به بررسی آخرین تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی اختصاص یافت و سپس در تماس‌های جداگانه با «بدر البوسعیدی»، وزیر امور خارجه عمان و «فیصل بن فرحان»، وزیر امور خارجه عربستان سعودی بر ضرورت شکل‌دهی به همکاری‌های منطقه‌ای و تداوم هماهنگی‌های سیاسی برای کاهش تنش و تثبیت امنیت در تنگه هرمز تأکید شد.
دامنه این دیپلماسی اما به محیط پیرامونی محدود نماند و به بازیگران فرامنطقه‌ای نیز گسترش یافت. عراقچی در گفت‌وگوهای تلفنی با «توشیمیتسو موتگی»، وزیر امور خارجه ژاپن و «کایا کالاس» مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا راه‌های جلوگیری از گسترش بحران و حفظ مسیر گفت‌وگو را بررسی کرد. همزمان با این رایزنی‌ها پایتخت‌های عربی نیز به کانونی برای هماهنگی‌های سیاسی تبدیل شدند. 
«محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی»، نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه قطر و وزیر امور خارجه عمان در گفت‌وگویی تلفنی تازه‌ترین تحولات منطقه و راه‌های مهار بحران را بررسی کردند. تأکید دوحه بر ضرورت پایبندی همه طرف‌ها به مسیر گفت‌وگو و اجرای مفاد یادداشت تفاهم ایران و آمریکا نشان داد که کشورهای عربی بیش از هر زمان دیگری نگران فروغلتیدن بحران به مرحله‌ای غیرقابل کنترل هستند؛ از همین رو قطر بار دیگر حمایت خود را از تلاش‌های سیاسی برای دستیابی به توافقی پایدار و حفظ ثبات منطقه اعلام کرد.

آتش جنگ شعله‌ور می‌شود
با وجود شتاب گرفتن رایزنی‌های سیاسی، دیپلماسی تاکنون نتوانسته از بازگشت بحران به میدان جلوگیری کند و همزمان با تداوم تماس‌های دیپلماتیک، دامنه درگیری‌ها نیز بار دیگر گسترش یافته است. 
حمله مشترک آمریکا و عربستان به خاک عراق در بامداد چهارشنبه موجی از اعتراض در میان جریان‌های سیاسی این کشور برانگیخت و تنها ساعاتی بعد، ایران شماری از پایگاه‌های نظامی آمریکا را هدف قرار داد؛ رخدادی که از ورود بحران به مرحله‌ای تازه حکایت دارد. 
در امتداد همین تحولات، وزارت امور خارجه کشورمان با صدور بیانیه‌ای حملات آمریکا و عربستان به مناطق مختلف عراق از جمله تأسیسات وابسته به نهادهای رسمی و مواکب و ایستگاه‌های زائران اربعین حسینی را بشدت محکوم و تأکید کرد که این حملات نه‌تنها نقض آشکار حاکمیت ملی عراق و مغایر با اصول منشور ملل متحد است، بلکه در عمل روند گسترش دامنه درگیری‌ها در غرب آسیا را شتاب می‌بخشد و چشم‌انداز ثبات منطقه را بیش از پیش با مخاطره  روبه‌رو می‌کند.

بــــرش

شرط تهران برای بازگشایی هرمز

در میان همه پرونده‌هایی که همزمان روی میز دیپلماسی و میدان قرار گرفته‌اند، تنگه هرمز بیش از هر موضوع دیگری به کانون ثقل بحران تبدیل شده است. به همین دلیل، همزمان با تبادل آتش، رقابت بر سر طراحی سازوکار مدیریت این آبراه راهبردی نیز وارد مرحله‌ای تازه شده و به محور اصلی گفت‌وگوهای تهران و مسقط بدل شده است. ایران و عمان هر یک با ارائه طرح‌های مستقل می‌کوشند آینده تردد کشتی‌ها را از رویارویی به سمت سازوکاری قابل مدیریت هدایت کنند.
چند روز پیش رسانه‌های غربی از جمله رویترز مدعی شدند که عمان طرحی را به کشورهای غربی و سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO) ارائه کرده که بر اساس آن، یک سازوکار مشترک میان ایران و عمان برای مدیریت تنگه هرمز ایجاد شود. این طرح که گفته می‌شود از حمایت برخی کشورهای منطقه نیز برخوردار است، بر الگوی تنگه مالاکا استوار است که در آن کشتی‌ها به جای پرداخت عوارض اجباری به‌صورت داوطلبانه هزینه خدماتی همچون ایمنی ناوبری، راهنمایی دریایی، عملیات جست‌وجو و نجات و حفاظت از محیط زیست دریایی را پرداخت می‌کنند. هدف از این پیشنهاد، طرح مدلی منطبق با ملاحظات حقوقی سازمان بین‌المللی دریانوردی و جلب حمایت جامعه بین‌المللی عنوان شده است.
تهران در برابر این پیشنهادها تأکید دارد که هرگونه سازوکار جدید برای مدیریت تردد در تنگه هرمز تنها در صورتی قابلیت اجرا خواهد داشت که بر پایه ملاحظات امنیتی آن طراحی شود. این رویکرد در گفت‌وگوهای اخیر هیأت عمانی با مقام‌های ایرانی نیز به‌صراحت مطرح شده است. کاظم غریب‌آبادی، معاون حقوقی و بین‌الملل وزارت امور خارجه پس از برگزاری چند دور مذاکره با طرف عمانی در تهران اعلام کرد که جمهوری اسلامی نگرانی‌های امنیتی خود را با شفافیت کامل به مسقط منتقل کرده و معتقد است هرگونه تصمیم‌گیری درباره آینده تنگه هرمز باید بازتاب‌دهنده واقعیت‌های جدید امنیتی منطقه و تجربه‌های حاصل از تحولات اخیر باشد.
به گفته او در جریان مذاکرات، پیشنهادهایی برای استفاده موقت از مسیر جنوبی تنگه تا زمان دستیابی به توافق مطرح شد اما ایران این پیشنهاد را نپذیرفت و همچنان بر به رسمیت نشناختن این مسیر تأکید دارد. غریب‌آبادی همچنین از ارائه طرح جایگزین ایران خبر داد؛ طرحی که بر اساس آن، مسیر ورود کشتی‌ها به‌طور کامل تحت مدیریت ایران قرار می‌گیرد و بخشی از مسیر خروج نیز در چارچوب ترتیبات پیشنهادی تهران اداره خواهد شد.
معاون حقوقی وزارت امور خارجه این طرح را شرط تهران برای هرگونه تغییر در وضعیت تنگه هرمز دانست و تصریح کرد در صورت نپذیرفتن پیشنهاد ایران، تنگه همچنان بسته خواهد ماند. وی همچنین با اشاره به اهداف اقتصادی این طرح تأکید کرد که اعمال حاکمیت و بهره‌مندی از ظرفیت‌های اقتصادی تنگه هرمز به موازات تأمین امنیت این آبراه از جمله ملاحظات ایران است.
غریب‌آبادی با اشاره به ابعاد حقوقی این موضوع تأکید کرد که از نگاه تهران تنگه هرمز در شرایط جنگ و صلح دارای دو رژیم حقوقی متفاوت است و در شرایط کنونی، ترتیبات امنیتی و حقوقی متناسب با وضعیت جنگی مبنای تصمیم‌گیری درباره این آبراه راهبردی خواهد بود.