کلاف داغ انرژی در جلگه جنوبی
نبرد تنبهتن صنعت برق خوزستان با غول ناترازی و موج گرما
شیما جهانبخش
گروه ایران زمین
تابستان خوزستان دیگر نیازی به توصیف ندارد؛ وقتی دماسنجها در اهواز، دزفول، آبادان و ماهشهر عدد ۵۲ درجه سانتیگراد را نشان میدهند، زندگی بدون جریان مداوم کولرها در عمل متوقف میشود. در تیرماه جاری (۱۴۰۵)، استقرار این موج گرمای شدید و بیسابقه، دمای ۱۱ نقطه از استان را به بالای ۵۰ درجه رساند؛ وضعیتی که استانداری خوزستان را ناچار کرد برای حفظ سلامت شهروندان و کاهش فشار بر شبکه، ساعت کاری ادارات را کاهش داده و دستور دورکاری صادر کند. در این شرایط، برق برای مردم خوزستان صرفاً یک نیاز رفاهی نیست، بلکه مستقیماً با جریان حیات و تنفس جامعه گره خورده است. دقیقاً در اوج همین روزهای آتشین، مصرف برق استان در ۲۲ تیر ماه با یک جهش ناگهانی و رشد ۶.۲ درصدی نسبت به سال گذشته، رکورد بیسابقه ۹ هزار و ۳۹۸ مگاوات را ثبت کرد. اما ماراتن حرارتی امسال خوزستان، یک تفاوت اساسی با سالهای قبل دارد؛ امسال شبکه برق استان باید در حالی پایداری خود را حفظ کند که کل کشور به دلیل آسیبهای اخیر جنگ تحمیلی به زیرساختهای کلان انرژی، با ناترازی و کمبود شدید روبهروست.
دومین مصرفکننده
و سومین تولیدکننده برق کشور
شبکه برق ایران یک کلاف به هم پیوسته است؛ زنجیرهای متصل که هر نقطهاش بر کل ساختار اثر میگذارد. در این میان، موقعیت خوزستان در نقشه انرژی کشور کاملاً منحصربهفرد است.
«علی اسدی»، مدیرعامل شرکت برق منطقهای خوزستان با ترسیم نمایی کلان از وضعیت شبکه برق استان در گفتوگو با «ایران» میگوید: «باید توجه داشته باشیم که شبکه برق یک سیستم سراسری و کشوری است و برای درک درست شرایط آن، باید تحلیلها را در سطح کلان ملی انجام داد. شبکه تحت نظارت شرکت برق منطقهای خوزستان، مسئولیت خطیر تأمین و انتقال برق در ۲ استان خوزستان و کهگیلویه و بویراحمد را برعهده دارد که چیزی در حدود ۵درصد از کل مساحت کشور را شامل میشود. از نظر ظرفیت پستها و طول خطوط انتقال، ما رتبه دوم کشور را در اختیار داریم و شبکه برق خوزستان، رتبه سوم تولید انرژی و رتبه دوم مصرف را در کل کشور به خود اختصاص داده است.»
وی با اشاره به خطوط تبادلی و پیوند خوزستان با شبکه سراسری میافزاید: «شبکه برق خوزستان از طریق خطوط ارتباطی قدرتمندی که احداث شده است، قابلیت تبادل، انتقال و دریافت برق با برقهای منطقهای باختر، غرب، اصفهان و فارس را دارد. علاوه بر این، ما ۲ خط انتقال بینالمللی نیز برای تبادل برق با کشور همسایه، عراق، در اختیار داریم. این اتصالات شبکهای به ما کمک میکند تا توازن بار را برقرار کنیم. به عنوان مثال، در شبهایی که بار مصرفی استان بهشدت بالا میرود، اگر نیروگاههای برقابی ما به دلیل محدودیتهای مخازن سدها ظرفیت کامل خود را در مدار نداشته باشند، این ناترازی را از شبکه سراسری جبران میکنیم؛ همانطور که اخیراً ما نیاز خود را با دریافت ۱۴۵۰ مگاوات از طریق خطوط تبادلی با سایر استانها برطرف کردیم.
تفاوت معنادار رفتار مصرفی زمستان و تابستان در خوزستان
اسدی با تحلیل رفتار مصرفکنندگان در فصول مختلف سال میگوید: «یکی از چالشهای اصلی مدیریت انرژی در خوزستان، نوسان شدید بار مصرفی میان فصول سرد و گرم سال است؛ تغییری بزرگ که شبکهسازی و توزیع بار را با پیچیدگیهای فنی بسیاری مواجه میکند. رفتار مصرفی در خوزستان به شکل مستقیم تحت تأثیر شرایط سخت اقلیمی است. در تابستان با شرایطی مواجه میشویم که در عمل هیچ نقطهای از کشور مشابه آن را تجربه نمیکند. در فصل زمستان که دمای هوا تعدیل میشود، الگوی مصرف ما کاملاً معقول و تولیدمحور است؛ به طوری که حدود ۵۰ درصد از مصرف برق استان به صنایع بزرگ و مولد اختصاص دارد، ۳۵ درصد سهم بخش خانگی است و ۱۵ درصد باقیمانده به سایر بخشها میرسد. اما وقتی غول گرما از راه میرسد، این معادله به کلی دگرگون میشود.»
وی با ارائه آمارهای تکاندهنده از تغییر سهم مصارف در تابستان ادامه میدهد: « با آغاز دوره اوج گرما، بخش خانگی به دلیل استفاده شدید و همزمان از وسایل سرمایشی، به تنهایی ۷۰ درصد از کل برق تولیدی استان را به خود اختصاص میدهد و سهم صنایع و سایر بخشها به ۳۰ درصد کاهش مییابد. در سال گذشته، خوزستان با شرایط جوی بسیار سخت و کمسابقهای روبهرو شد؛ به طوری که در ۴۳ روز از فصل گرم، دمای هوا بالای ۵۰ درجه ثبت شد. این آمار یعنی جهش خیرهکننده ۸۷ درصدی تعداد روزهای بالای ۵۰ درجه نسبت به سال قبل از آن. در واقع وقتی دما از این مرز عبور میکند، بار سرمایشی کولرها بهشدت بالا میرود و بار مصرفی کل شبکه ما تا مرز ۱۰ هزار و ۶۶۳ مگاوات هم پیش میرود که تداوم پایداری شبکه در چنین اعدادی، شبیه به یک معجزه فنی و مهندسی است.»
۳۰ درصد پروژههای حیاتی صنعت برق کشور در خوزستان
مدیرعامل شرکت برق منطقهای خوزستان با تشریح برنامهها و سرمایهگذاریهای عظیمی که در حوزه زیرساختها انجام شده، توضیح میدهد:« وقتی میزان تقاضا در این ابعاد افزایش مییابد، زیرساختهای فیزیکی انتقال و فوقتوزیع باید توان تحمل این فشار فرسایشی را داشته باشند. وزارت نیرو برای جلوگیری از فروپاشی شبکه در روزهای اوج بار، برنامهریزیهای کلانی را برای استان خوزستان تدارک دیده است. برای اینکه بتوانیم از تابستانهای داغ خوزستان بدون خاموشیهای گسترده عبور کنیم، نیازمند یک انقلاب در توسعه زیرساختها بودیم. خوشبختانه با نگاه ویژه دولت چهاردهم و وزارت نیرو، بیش از یکسوم پروژههای حیاتی صنعت برق کشور در خوزستان تعریف و اجرا میشود. برای آمادهسازی شبکه جهت گذر از اوج مصرف، ۳۱پروژه بزرگ که معادل ۲۰ درصد کل پروژههای کشور بود به ما ابلاغ شده که با تلاش شبانهروزی همکارانم توانستیم حدود ۹۰ درصد از این پروژهها را تا پیش از پیک مصرف به بهرهبرداری برسانیم.»
اسدی درباره برنامهریزیهای آینده و تداوم این نهضت توسعهای میگوید: «ما کار را متوقف نکردهایم. برای پایداری کامل شبکه در پیکهای بعدی، معادل ۳۰ درصد از پروژههای حیاتی و ضروری کشور به شرکت برق منطقهای خوزستان ابلاغ شده است. هماکنون ۶۴ پروژه بزرگ و راهبردی در سطح استان فعال است و اکیپهای فنی و مهندسی ما در دهها شهر استان به طور مستمر و بدون وقفه مشغول کار هستند. در کلانشهر اهواز، ظرفیت ایستگاههای حیاتی مانند پستهای گلستان، دانشگاه و فلسطین در حال افزایش است تا محدودیتهای توزیع و انتقال محلی را به حداقل برسانیم و پایداری ولتاژ را در پرمصرفترین نقاط تضمین کنیم. این مقام مسئول با تشریح اقدامات ضربتی در مرکز استان میگوید:«یکی از مصادیق عینی آمادهسازی شبکه برای تابستان ۱۴۰۵، پروژههایی است که در قلب کلانشهر اهواز به ثمر رسیدهاند تا تابآوری تجهیزات تضمین شود. در این راستا یکی از نمونههای کلیدی، تعویض، نصب و راهاندازی دو دستگاه ترانسفورماتور ۳۳/۱۳۲ کیلوولت در پست برق «اسکو» شهر اهواز است. با اجرای این پروژه حساس، ظرفیت هر کدام از این ترانسفورماتورها از ۲۷ به ۳۰ مگاولتآمپر افزایش پیدا کرد تا توان پاسخگویی به بار سنگین منطقه ارتقا یابد.»
وی با اشاره به ابعاد مالی و مهندسی این پروژه میافزاید:«ارزش سرمایهگذاری این پروژه بیش از ۱۴۴۷ میلیارد ریال بوده است. علاوه بر نوسازی و افزایش ظرفیت ترانسفورماتورها، اقدامات پیچیده دیگری نظیر اجرای عملیات ساختمانی گسترده، کابلاندازیهای کنترل و قدرت و نصب رلههای حفاظتی پیشرفته مورد نیاز در پست برق اسکو صورت گرفته است. هدف اصلی این زنجیره عملیاتی، تأمین برق پایدار در مرکز استان و گذر بدون دغدغه مشترکان خانگی و صنعتی از اوج بار تابستانی است.»
این مقام مسئول با اشاره به رویکرد جدید این شرکت در تنوعبخشی به سبد تولید انرژی تشریح میکند:«محور اصلی برنامههای توسعهای ما، ترکیبی از توسعه نیروگاههای حرارتی و ورود پرقدرت به عرصه انرژیهای تجدیدپذیر است. توسعه نیروگاه حرارتی در شهر «ویس» با سرعت در دستور کار است، اما جهش اصلی ما در حوزه نیروگاههای خورشیدی رخ خواهد داد. با پیگیریهای انجام شده، حدود ۱۰ درصد از کل مجوزهای نیروگاههای خورشیدی کشور به استان خوزستان اختصاص یافته است. در همین راستا، عملیات اجرایی ۱۵ نیروگاه بزرگمقیاس خورشیدی با ظرفیت مجموع ۸۱۱ مگاوات در سطح استان آغاز شده و با سرعت در دست اجراست.»
وی با اشاره به برنامههای کوتاهمدت برای بهرهبرداری از این انرژی پاک میگوید:«از این تعداد، ۵ پروژه با ظرفیت ۵۶ مگاوات در مراحل پایانی احداث قرار دارند و تمام تلاش اکیپهای فنی بر این است که در همین تابستان جاری (۱۴۰۵) وارد مدار شوند تا بخشی از بار روزانه را پوشش دهند. بر همین اساس، از دستگاههای اجرایی و صنایع استان دعوت میکنیم تا به تکالیف قانونی خود در زمینه احداث نیروگاههای خورشیدی عمل کنند. در این راستا با دستور استاندار خوزستان، دبیرخانه انرژی در استانداری ایجاد شده و جلسات پیگیری آن به صورت هفتگی برگزار میشود. استاندار صراحتاً اعلام کرده استفاده از پنلهای خورشیدی و توسعه تجدیدپذیرها بهعنوان یکی از ملاکهای اصلی ارزیابی مدیران استان خواهد بود.»
اسدی همچنین به تعامل استراتژیک با بخش صنعت اشاره کرده و میافزاید:«ما تعامل بسیار خوبی با صنایع سنگین استان برقرار کردهایم. بر اساس توافقهای صورت گرفته، صنایع بزرگ موظف به احداث نیروگاههای خورشیدی اختصاصی یا نیروگاههای مقیاس کوچک معین (CHP) شدهاند تا بار مصرفی خود در ماههای گرم سال را مدیریت کنند. هدف ما این است که با توسعه این زیرساختها و پیگیری مکاتبات استانداری جهت افزایش سهمیههای لازم، هیچ محدودیتی در تأمین برق صنایع مولد و اشتغالزا ایجاد نشود و چرخ اقتصاد استان در کنار رفاه خانگی مردم بدون وقفه بچرخد.»
۳۶ بسته مدیریت مصرف
راهکار عبور از ناترازی انرژی
مدیرعامل شرکت برق منطقهای خوزستان در اینباره میگوید:«واقعیت این است که ساخت نیروگاه و خطوط انتقال بسیار هزینهبر و زمانبر است، در حالی که رشد مصرف به شکل برقآسا بالا میرود. برای جبران ناترازی موجود و برونرفت از این چالش بزرگ، ناگزیر به حرکت به سمت «مدیریت مصرف علمی» هستیم. به همین منظور ۳۶ بسته مدیریت مصرفی ویژه و تخصصی را تدوین کردهایم. اجرای موفق این بستهها، کلید عبور ایمن ما از روزهای داغ تابستان است؛ به همین خاطر از استانداری خوزستان و تمامی دستگاههای اجرایی تقاضا داریم با تمام قوا در اجرای این برنامهها با صنعت برق همکاری کنند.»
وی با تأکید بر ضرورت هماهنگی همگانی در بازه بحرانی ۱۵تیرماه تا ۱۵مردادماه ۱۴۰۵ یادآور میشود:«کنترل مصارف غیرمولد یک ضرورت ملی و شرعی است. برق باید در خدمت تولید، ایجاد ارزش افزوده و اشتغال باشد. وقتی ما از مردم تقاضای صرفهجویی میکنیم، منظورمان قطع کردن برق یا سختی کشیدن نیست؛ بلکه صحبت از بهینهسازی و حذف رفتارهای اسرافکارانه در مصرف است.»
یک کولر کمتر؛ قرار همدلی
اسدی با دعوت مخاطبان و شهروندان خوزستانی به یک مشارکت فعال برای کاهش خاموشیها میگوید:«در دمای بالای ۵۰ درجه، حتی فلزات و تجهیزات پیشرفته صنعتی نیز تحت فشار شدید فیزیکی قرار میگیرند. در چنین شرایطی، هر حرکت کوچک شهروندان در کاهش بار مصرفی، میتواند جلوی یک حادثه بزرگ در شبکه را بگیرد. مردم شریف خوزستان همیشه در روزهای سخت همراه و همدل بودهاند. واقعیت فنی این است که تداوم دمای بالای ۵۰ درجه و افزایش بیرویه مصرف برق، بشدت تحمل و راندمان تجهیزات شبکه، ترانسفورماتورها و کابلها را کاهش میدهد و ریسک بروز حوادث ناخواسته ناشی از آسیب به تجهیزات را به شکل چشمگیری بالا میبرد. در این شرایط، هر مشترک خانگی با یک اقدام ساده میتواند نگهبان پایداری شبکه باشد.»
وی با تشریح جزئیات پویشهای مردمی میگوید:«ما پویش ملی «یک کولر کمتر؛ قرار همدلی» را با همین هدف راهاندازی کردهایم. با توجه به اینکه عمده بار مصرفی خوزستان در تابستان مربوط به وسایل سرمایشی است، از خانوادهها درخواست میکنیم با خاموش کردن کولرهای اضافی در اتاقهای خالی و تنظیم دمای کولر روی عدد استاندارد ۲۵ درجه سانتیگراد (دمای آسایش)، سهم خود را در حفظ شبکه ایفا کنند. همچنین استفاده نکردن از وسایل برقی پرمصرف مانند اتو، جاروبرقی، ماشین لباسشویی و ظرفشویی در ساعات اوج بار یعنی از ساعت ۱۲ تا ۱۷ ظهر و ۱۹ تا ۲۳ شب که شبکه بیشترین بار را تحمل میکند، کمک میکند تا شبکه از فاز بحرانی فشار عبور کند و هیچ خانهای در استان بیبرق نماند.»
برش
سایه سنگین ناترازی ملی
تحلیل وضعیت برق خوزستان بدون در نظر گرفتن اتمسفر کلان انرژی کشور ناقص خواهد بود. امسال صنعت برق ایران با شرایطی استثنایی روبهرو است. حملات و تجاوزهای اخیر دشمن آمریکایی - صهیونی به زیرساختهای حیاتی، فشار بر شبکه سراسری را دوچندان کرده است؛ موضوعی که اهمیت صرفهجویی در خوزستان را از یک نیاز استانی به یک مجاهدت دفاعی و ملی بدل میسازد.
بر اساس آخرین گزارشهای رسمی توانیر، ناترازی انرژی در تابستان ۱۴۰۵ فراتر از مدلهای پیشبینی شده سنتی است. برآوردهای فنی نشان میدهد حدود ۴۲۰۰ مگاوات از توان شبکه برق کشور کاهش یافته و بیش از ۲ هزار نقطه از شبکه دچار آسیب شده است.
حجم خسارت وارد شده به تجهیزات صنعت برق کشور تا حدودی مستقیماً بر تابآوری و سرعت خدماترسانی شبکه در روزهای اوج مصرف تأثیر گذاشته است. وقتی این ناترازی کلان ۴۲۰۰ مگاواتی کشور را در کنار رشد ۶.۲ درصدی مصرف در خوزستان بگذاریم، متوجه میشویم چرا پایداری توزیع در استانهای جنوبی تا این حد جنبه حیاتی دارد. گرما، تهدیدی مضاعف بر زیرساختهای آسیبدیده است و در این پازل پیچیده، هر مگاوات صرفهجویی در خوزستان، به منزله بازیابی توان دفاعی شبکه سراسری انرژی کشور است.
