مدیرکل دفتر برنامهریزی آموزش عالی وزارت علوم:
صندلیهای خالی اعتبار مدرک دانشگاهی را تهدید میکند
گروه اجتماعی
صندلیهای خالی در دانشگاهها، حالا نه یک مشکل آماری که به یک فاجعه کیفیتی تبدیل شده است. مدیرکل دفتر برنامهریزی آموزش عالی وزارت علوم درباره صندلیهای خالی هشدار میدهد و آن را یک تهدید جدی برای کیفیت سطح سواد دانشگاهی میداند. رضا نقیزاده مدیرکل دفتر برنامهریزی آموزش عالی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در گفتوگو با «ایران» با اشاره به مفهوم روشنتری از صندلیهای خالی و چالشهایی که ایجاد کردهاند، میگوید: «برای مواجهه با موضوع صندلیهای خالی باید نگاه جامع و سیاستگذارانه به این مسأله داشته باشیم. مسأله صندلی خالی لزوماً به این معنی نیست که صندلیهای دانشگاهها خالی میماند، بلکه این عنوان انتخاب شده، اما دقیق نیست. صندلی خالی یعنی دانشگاهها بیش از نیاز، صندلی و فرصت ایجاد کردهاند و حالا برای آن فرصت یا صندلی، به اندازه کافی رقابت وجود ندارد و افرادی برای آن صندلی انتخاب میشوند که دارای صلاحیت کافی نیستند.»
او درباره حضور افراد با سواد اندک در صندلی دانشگاهها توضیح میدهد: «البته در برخی موارد هم ممکن است هیچ شخصی برای آن صندلی پیدا نشود، بنابراین تعریف صندلی خالی فقط این نیست که صرفاً یکسری صندلی خالی مانده باشد، بلکه شامل آن تعداد افرادی هم میشود که شایستگی کافی برای ورود به آن رشته و دانشگاه را ندارند. به طور مثال ممکن است شخصی که نمره پایینی در ریاضیات به دست آورده، یک صندلی در رشته مهندسی را به خود اختصاص بدهد در حالی که شایستگی آن را ندارد. ممکن است تبعات حضور یک شخص ناشایست به مراتب از خالی ماندن صندلی بیشتر باشد، چرا که با تعدادی دانشجو مواجه میشویم که صلاحیت تحصیل در آن رشته تحصیلی را ندارند.»
مدیرکل دفتر برنامهریزی آموزش عالی وزارت علوم میگوید: «در اینجا دو حالت وجود دارد؛ اول اینکه دانشگاه سختگیریهای لازم را اعمال کند و حجم زیادی از دانشجویان اخراج شوند، یا اینکه دانشگاه سختگیر نباشد و افرادی که صلاحیت ندارند با عناوین مختلف فارغالتحصیل شوند و به سرکار بروند، اما در آینده و در محیط کار مشخص خواهد شد که آن افراد هیچ شایستگیای ندارند.»
نقیزاده با اشاره به وجود صندلیهای خالی در دانشگاههای غیردولتی و شهریهپرداز میگوید: «در بسیاری از مواقع وقتی موضوع صندلی خالی مطرح میشود، پای آموزشهای غیردولتی و شهریهپرداز هم وسط کشیده میشود. واقعاً لزومی ندارد اگر صندلیهای خالی دانشگاههای شهریهپرداز هم پر نشد، آنها را هم در فهرست دانشگاههای دارای صندلی خالی حساب کنیم. مثلاً برخی از دانشگاههای غیردولتی میدانند این صندلی پر نمیشود، اما همان میزان ظرفیت سالهای قبل را مجدد اعلام میکنند، چون نگرانند که اگر این ظرفیت کم شود، آیا باز هم میتوانند برای سالهای آینده دانشجو بگیرند یا نه.»
مدیرکل دفتر برنامهریزی آموزش عالی وزارت علوم درباره طرح این وزارتخانه برای جلوگیری از افزایش صندلیهای خالی در دانشگاهها توضیح میدهد: «در حال حاضر شورای گسترش آموزش عالی مدل تخصیص ظرفیت به دانشگاهها را پیشنهاد کرده تا بتواند مسأله صندلی خالی را به نحوی حل کند که بر اساس این مدل، اصلاحاتی در این بخش انجام خواهد شد.»
او درباره اینکه صندلی خالی بیشتر به کدام گروه و رشته مربوط است، میگوید: «این مسأله خیلی به گروه و رشته مرتبط نیست، هرچند ما در حال حاضر در حوزههای علوم انسانی، علوم پایه و فنیمهندسی با چالشهایی روبهرو هستیم، چون گروههای علوم پزشکی متقاضی بیشتری دارند. اما تقسیمبندی صندلی خالی ربطی به گروه و رشته ندارد و بیشتر بر اساس رشتهمحل هستند. رشتهمحل یعنی ما یک رشته در دانشگاه صنعتی شریف داریم که تمام صندلیهای آن پر میشود، اما همان رشته در دانشگاهی واقع در شهرستان پر نمیشود. در اینجا نمیتوانیم بگوییم که ظرفیت رشته خالی مانده، بلکه رشتهمحل به تعداد کافی پر نشده است.»
نبود صندلی خالی
در دانشگاههای برتر
دانشگاههای برتر کشور به دلیل متقاضی زیاد، صندلی خالی ندارند. نقیزاده میگوید: «معمولاً دانشگاههای برتر ما در دورههای روزانه هیچ صندلی خالی ندارند، اما همین هم به این معنی نیست که تمام ظرفیت آن رشتهها پر میشود، بلکه رشتهمحلها با توجه به جذابیتهای دانشگاه و منطقه، مورد تقاضای دانشجویان قرار میگیرد.»
او درباره اینکه آیا صندلی خالی را میتوان به عنوان چالش آموزش عالی تلقی کرد، توضیح میدهد: «بله این یک چالش است. در اینجا دوباره به همان تعریفی که از صندلی خالی داشتم، اشاره میکنم. وقتی متقاضی باکیفیتی برای صندلیهای خالی دانشگاهها وجود ندارد، با چالشهای زیادی مواجه خواهیم شد که یا به خاطر مشروط شدنهای متوالی منجر به اخراج دانشجو میشود یا تزریق نیروی بیاستعداد به بازار کار را در پی دارد. بنابراین باید یک اصلاح اساسی در نظام سنجش و پذیرش دانشجو در کشور داشته باشیم تا بتوانیم افراد باکیفیتتر و مستعدتر را به دانشگاهها فرابخوانیم. متأسفانه نظام سنجش و پذیرش ما این مشکل کلیدی را دارد و باید سریعتر این مشکل حل شود.»
نقیزاده در پاسخ به این سؤال که افزایش ظرفیت خالی تا چه اندازه میتواند منجر به افت استانداردهای پذیرش و ورود افراد بدون آمادگی لازم به دانشگاه شود، میگوید: «این موضوع به طور مستقیم روی کاهش استانداردها تأثیر میگذارد، کما اینکه همین حالا تأثیر خود را گذاشته است.»
برش
کاهش جمعیت یکی از دلایل ظهور صندلیهای خالی
او درباره ریشه اصلی صندلیهای خالی میگوید: «عوامل مختلفی مانند کاهش جمعیت، کاهش جذابیت دانشگاه و بازار کار میتواند در بروز صندلیهای خالی مؤثر باشد و اینها عوامل چندبعدی هستند. به طور مثال موضوع جمعیتشناختی در اینجا خیلی مطرح است، جمعیت ورودی به دانشگاهها کاهش پیدا کرده و این کاهش نیز ادامهدار است. یک دورهای بیش از یکمیلیون و ۵۰۰ هزار نفر در کنکور شرکت میکردند، اما در حال حاضر شرایط فرق کرده و حتی ذائقه دانشجویان هم عوض شده است. پس لازم است دانشگاه برنامه آموزشی خود را تغییر بدهد. کاهش دورههای تحصیلی در جهان یک امر فراگیر شده و اغلب دانشگاههای خوب در حال رفتن به سمت آموزشهای ترکیبی و استفاده از ظرفیتهای هوش مصنوعی هستند.» مدیرکل دفتر برنامهریزی آموزش عالی وزارت علوم توضیح میدهد: «طبق مطالعات دفتر برنامهریزی آموزش عالی وزارت علوم، مهمترین عامل در افزایش جذابیت رشته تحصیلی، بازار کار و جایگاه اجتماعی آنهاست، البته جایگاه اجتماعی زاییده بازار کار است که باید در این زمینه هم برنامهریزی لازم انجام شود، یعنی وزارت علوم باید به مسأله تطبیق اشتغال و گسترش رشتهها دقت کند. در برخی موارد آنقدر رشتهها گسترش پیدا کردهاند که همین گسترش بیاندازه باعث شده آن رشته جذابیتش را از دست بدهد.» نقیزاده درباره این موضوع که آیا صندلی خالی به معنی افت کیفیت یا اعتبار مدرک است، میگوید: «این موضوع به نوع مواجهه ما با بحث صندلیهای خالی بستگی دارد. در برخی موارد وجود صندلی خالی اجتنابناپذیر است، اما اگر بتوانیم دانشجوی بینالملل را بهخوبی مدیریت کنیم، میتوانیم تا حد زیادی با استفاده از دانشجوهای خارجی، مسأله صندلی خالی را حل کنیم. اما اگر صندلی خالی ادامه پیدا کند، میتواند حتی افت اعتبار مدارک دانشگاهی را نیز در پی داشته باشد.»
