دوران نوجوانی حساس‌ترین، چالش ‌برانگیزترین و در عین حال پویاترین دوره‌ زندگی هر فردی به حساب می‌آید. این دوره همانند یک پل ارتباطی می‌ماند که کودکی را به دنیای پیچیده‌ بزرگسالی پیوند می‌دهد. نوجوان دیگر از سن کودکی خارج شده و با تغییراتی در ساختار هورمونی بدن خود مواجه می‌شود. پس از آن هم به صورت همزمان و ناگهانی تغییرات عمیق روانی و اجتماعی را تجربه می‌کند. مغز نوجوان برای آماده شدن و ورود به دنیای بزرگسالی، از یک مرحله‌ اصلاح گذر می‌کند که با هیجانات شدید و گاه متناقض و پیچیده همراه است. این نوسانات اخلاقی و تغییرات خلق و خو از شادی مفرط گرفته تا خشم فروخورده یا افسردگی، همگی گذرا و متغیر و همانند ابزارهای آزمون و خطایی هستند که نوجوان را برای شناخت دنیای پیرامون و تثبیت جایگاه خود آماده می‌کنند. از چالش‌های این مسیر می‌توان به فشار برای پذیرش در گروه‌های همسالان، دغدغه‌های مربوط به استقلال‌طلبی، مواجهه با انتظارات سنگین خانواده و جامعه و... اشاره کرد. درک این دوران نه به عنوان یک دوره‌ سرکشی، بلکه به عنوان یک بحران برای رشد و به تکامل رسیدن، کلید اصلی برقراری ارتباطی سازنده با نوجوانان است.
کتاب «مغز نوجوان امروز» نوشته جان کولمن و ترجمه پیمان رضایی‌مرام که در انتشارات دُکسا به چاپ رسیده، با تکیه بر تازه‌ترین پژوهش‌های روانشناسی تحولی و علوم اعصاب، سازوکارهایی را مورد بررسی قرار می‌دهد که در سال‌های حساس بلوغ ذهن، هیجان‌ها و رفتار نوجوانان را شکل می‌دهند. اثر با این پرسش مهم آغاز می‌شود که چرا دوره نوجوانی با تغییرات بسیاری در خلق و خو و آشفتگی‌های ذهنی و روحی همراه است. جان کریستوفر کولمن، استاد برجسته روانشناسی تحولی و از پژوهشگران مطرح حوزه نوجوانی در دانشگاه آکسفورد بوده است. او بنیانگذار یک مرکز پژوهشی است که در زمینه مطالعه نوجوانان و خانواده‌های آنها فعالیت دارد. این نویسنده در طول دوران حرفه‌ای خود، سابقه مدیریت یک مدرسه استثنایی برای نوجوانان دارای مشکلات رفتاری و نیز سمت مشاور سیاست‌گذاری برای دولت را در کارنامه خود دارد. او در سال 2001 و در مراسم تولد ملکه انگلستان، به پاس خدماتش در حوزه مسائل نوجوانان نشان امپراطوری بریتانیا را دریافت کرده است.

میان کودکی و بزرگسالی
کولمن با اتکا بر سال‌ها پژوهش و مشاوره با نوجوانان، والدین و مدارس، تصویری جامع از مغز در حال تحول نوجوان ارائه می‌دهد. او نشان می‌دهد بسیاری از ویژگی‌هایی که بزرگسالان آن را مشکل یا ناهنجاری می‌پندارند، در واقع مراحل طبیعی رشد مغز هستند؛ فرآیندهایی که اگر به درستی درک و هدایت شوند، بستر شکل‌گیری خلاقیت، استقلال، همدلی و تصمیم‌گیری‌های هوشمندانه را فراهم می‌کنند. کولمن تأکید می‌کند نوجوانی دوره‌ گذار است و نباید تنها به‌عنوان یک دوره بحرانی به آن نگاه کرد. او نگاهی نو به این دوره می‌اندازد که در آن، نوجوان بین دنیای کودکی و دنیای بزرگسالی معلق و بلاتکلیف مانده است.
کتاب «مغز نوجوان امروز» مطالب تخصصی و پیچیده علوم اعصاب را به زبانی ساده و قابل فهم بیان می‌کند و نویسنده توضیح می‌دهد چرا زیست‌شناسی مغز مستقیماً با رفتار نوجوان در ارتباط است. کتاب به جای اینکه نوجوان را سرکش یا غیرقابل تحمل معرفی کند، او را فردی می‌داند که در حال انجام یک پروژه بزرگ یعنی بازسازی مغزی است. این نگاه به والدین کمک می‌کند تا به‌جای عصبانیت، صبورتر باشند و با درک بیشتری با چالش‌های این دوره از فرزند خود مواجه شوند.
نویسنده به مسائل روز مانند تأثیر شبکه‌های اجتماعی، نوع تعامل با تکنولوژی و تغییرات سبک زندگی نوجوانان امروزی توجه ویژه‌ای دارد، که این موضوع کتاب را از برخی متون کلاسیک و قدیمی روان‌شناسی متمایز می‌کند. کتاب حاشیه‌ نمی‌رود و سریع اصل مطلب را بازگو می‌کند و مختصر و مفید به بیان مباحث هر فصل می‌پردازد. کتاب در بخش «چرا این اتفاق می‌افتد؟» بسیار قوی عمل می‌کند و مسائل را به خوبی مورد بررسی قرار می‌دهد، اما بخش «دقیقاً چه کار کنم؟» کلی‌تر پیش می‌رود و شاید برخلاف انتظار خوانندگان راه‌حل‌های مناسبی برای شرایط بحرانی و خاص ارائه ‌ندهد.
ناگفته نماند الگوهای تربیتی و هنجارهای اجتماعی مطرح شده در کتاب «مغز نوجوان امروز»، بر پایه تحقیقات جوامع غربی در بریتانیا و آمریکا صورت گرفته است، اگرچه اصول مغزی در همه انسان‌ها یکسان است، اما شاید در زمینه نحوه تعامل والدین و فرزندان یا آزادی‌های فردی، تفاوت‌های فرهنگی مهمی بین فضای کتاب و شرایط خانوادگی در ایران وجود داشته باشد.

بررسی عملکرد مغز نوجوانان
فصل اول کتاب «مغز نوجوان امروز» با عنوان «مقدمه‌ای درباره مغز نوجوان» درباره مغز انسان شرح مختصری ارائه می‌دهد تا درک این عملکرد، تصویری کاملاً متفاوت از دوران نوجوانی در ذهن مخاطب ترسیم کند. نویسنده مغز انسان را یکی از اسرارآمیزترین،شگفت‌انگیزترین و پیچیده‌ترین پدیده‌ها در طبیعت می‌داند و توضیح می‌دهد در این دوران مغز از یک سو در حال رشد و بالغ شدن است و این امکان را به نوجوان می‌دهد تا مهارت و توانایی جدیدی را به دست آورد. از سوی دیگر مغز در حال پشت سر گذاشتن نوعی بازسازی عمده است که باعث بروز دوره‌هایی از سردرگمی و عدم اطمینان در نوجوان می‌شود. این مطالب به خواننده کمک می‌کند تا گستردگی تغییراتی را که در این مرحله از زندگی رخ می‌دهد به خوبی درک کنند.
در فصل دوم با عنوان «مقدمه‌ای بر فرآیند تحول در نوجوانان» مباحث کلیدی که بر فرآیند تحول در سال‌های نوجوانی تأثیرگذار هستند، مورد بررسی قرار می‌گیرند. از این مباحث می‌توان به دوران گذار، تغییرات اجتماعی و تاریخی، زمان‌بندی رویدادهای زندگی، عاملیت و تاب‌آوری اشاره کرد. به باور نویسنده، دوره نوجوانی یکی از مهم‌ترین گذارهایی است که هر فردی در طول عمر خود باید از آن عبور کند، گذر از جایگاه کودکی به جایگاه بزرگسالی مستلزم فرآیندی شگفت‌انگیز از سازگاری است.
فصل سوم با عنوان «هورمون‌های طغیانگر» به برخی از شیوه‌های تأثیر هورمون بر مغز نوجوان می‌پردازد و می‌گوید ده‌ها هورمون در مغز و بدن ما وجود دارد، اما برخی هورمون‌های خاص در دوره نوجوانی که دوره‌ای پر از تغییرات سریع است، نقش بسیار مهمی ایفا می‌کنند. هورمون‌هایی مانند دوپامین، سروتونین و کورتیزول از اهمیت ویژه‌ای برخوردار هستند. در ادامه نیز بررسی می‌شود که هورمون‌ها چگونه بر فرآیند بلوغ تأثیر می‌گذارند و همچنین به یافته‌های کلیدی در مورد رفتارهای پرخطر و پردازش پاداش می‌پردازد.
«یادگیری، یادگیری، یادگیری» عنوان فصل چهارم کتاب است. این بخش یادآور می‌شود، یادگیری و حافظه، موضوعاتی حیاتی برای نوجوانان و همه فعالان عرصه آموزش به شمار می‌روند. این فصل نشان می‌دهد در سال‌های اخیر، دانش ما درباره عملکرد مغز هنگام یادگیری پیشرفت‌های چشمگیری داشته است. همچنین توضیح می‌دهد بخش مهمی از دانش به «کارکردهای اجرایی» مرتبط است؛ اصطلاحی که 4 مؤلفه اساسی یادگیری را در برمی‌گیرد: حافظه کاری، بازداری، انعطاف‌پذیری و مقاومت در برابر تداخل. همه این مفاهیم با مطالعات علوم اعصاب قابل توضیح است. هر 4 مؤلفه به عنوان عناصر کلیدی عملکرد شناختی شناخته می‌شوند و زیربنای همه مهارت‌هایی هستند که یادگیری جدید در نوجوانی بر آن استوار است. همچنین اشاره‌ای به انواع مختلف یادگیری مانند تصویرسازی ذهنی و یادگیری چند حسی دارد.
فصل پنجم با عنوان «مغز اجتماعی» ویژگی‌های بسیار مهم دوران رشد را بررسی می‌کند، اینکه نوجوان باید یاد بگیرد چطور روابط اجتماعی خود را مدیریت کند، دوستی‌ها را شکل دهد و در عین حال، بیاموزد چگونه از امنیت فردی خود در درون گروه محافظت کند. همچنین اشاره می‌شود تحولات مغز در دوره نوجوانی چگونه می‌تواند در کوتاه مدت به برخی کاستی‌ها و اشکالات بینجامد؛ برای مثال، اشتغال ذهنی با خود و مفهوم تماشاگر خیالی از جمله محدودیت‌های دوره نوجوانی هستند.
«بیدار و سرحال در نیمه شب» فصل ششم را شامل می‌شود. در این بخش به سؤالاتی همچون چرا الگوهای خواب نوجوانان باید با بزرگسالان متفاوت باشد؟ چرا ملاتونین شب‌ها در مغز نوجوانان دیرتر از بزرگسالان ترشح می‌شود؟ می‌پردازد. این فصل دو عامل احتمالی را مورد بحث قرار می‌دهد؛ عامل پیشنهادی اول ریشه در نظریه تکامل دارد و عامل پیشنهادی دوم به شرایط اجتماعی نوجوانان طی فرآیند تحول مربوط می‌شود.
فصل هفتم با عنوان «آیا نسل نوجوان امروزی واقعاً شکننده است؟» موضوعات گسترده‌ای مرتبط با سلامت روان و مغز نوجوان را بررسی می‌کند. همچنین مفهوم «نسل شکننده» را مورد نقد و بررسی قرار داده و به این نتیجه می‌رسد که شواهد تجربی اندکی برای حمایت از این دیدگاه وجود دارد. در این فصل همچنین به مسائلی مانند اختلال نقص توجه، بیش فعالی و مفهوم تنوع عصبی می‌پردازد و ارتباط این موضوعات را با فرآیندهای مغزی بررسی می‌کند. همچنین مسائلی مانند استرس در دوران نوجوانی و نقش رسانه‌های اجتماعی در این دوران را مورد بررسی قرار می‌دهد.
فصل آخر کتاب با عنوان «نقش بزرگسالان اصلی در تحولات مغز نوجوان» توضیح می‌دهد چرا شناخت مغز نوجوان برای همه بزرگترها ضروری است، بویژه برای والدین و متخصصانی که با نوجوانان سروکار دارند. همچنین «چارچوب STAGE» را معرفی می‌کند که 5 مؤلفه اصلی فرزندپروری مناسب را برای این گروه سنی مطرح می‌کند. در آخر نیز درباره «مغز سالم» می‌گوید و نشان می‌دهد چگونه نوجوانان و بزرگسالان می‌توانند به تقویت عملکرد مغز نوجوان کمک کنند.