گروه سیاسی/  پرونده اجرای گسترده‌ترین آیین‌ سوگواری و تشییع تاریخ معاصر ایران و تشیع، با تدفین پیکر مطهر رهبر شهید‌، آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای در جوار بارگاه ملکوتی امام رضا(ع) بسته شد. این وداع یک هفته‌ای همچنان که تحلیل‌ها و ارزیابی‌های داخلی و بین‌المللی را به دنبال داشت، همراه با نکات قابل تأملی نیز بود که یادآوری آن، بیانگر وفاداری ایرانیان به مجاهدت‌های رهبر شهید خود، پیوندهای مشترک فرهنگی، تاریخی و مذهبی ملت‌های مسلمان منطقه و جهان اسلام، باطل شدن ادعاهای مخالفان مبنی بر انزوای جمهوری اسلامی، مدیریت قابل قبول متولیان به لحاظ امنیتی و رعایت سلامت زائران و... است. 
 
تبلور وحدت ملی در عین کثرت
 و تنوع فرهنگی و قومی 
اگرچه تاکنون آمار رسمی و نهایی از مجموع شرکت‌کنندگان این مراسم در ایران و عراق منتشر نشده است، اما آنچه مسلم است میلیون‌ها نفر در آیین‌های وداع و تشییع رهبر شهید در ایران و عراق حضور یافتند.
 اما شاید مهم‌تر از تعداد جمعیت، تنوع آن بود. در تمام روزهای برگزاری مراسم، اقشار مختلف مردم، از نسل‌های گوناگون، در کنار یکدیگر دیده می‌شدند. از استان‌های شمالی تا جنوبی، از شرق تا غرب کشور، گروه‌های مختلف فرهنگی و قومی با آیین‌های عزاداری بومی خود در کنار یکدیگر قرار گرفتند و تصویری کم‌‌نظیر از تنوع فرهنگی ایران را به نمایش گذاشتند که در وداع با رهبر شهید و تجدید بیعت با رهبر جدید به وحدت رسیده‌اند.  این تنوع، بخصوص در مراسم تشییع مشهد به چشم می‌آمد. حضور گسترده زائران از سراسر کشور، در کنار مجاوران حرم رضوی، باعث شده بود خیابان امام رضا(ع) و مسیرهای منتهی به حرم، به صحنه‌ای از همنشینی اقوام مختلف ایرانی تبدیل شود. در میان جمعیت، می‌شد پوشش‌های محلی استان‌های مختلف، لهجه‌های گوناگون و نشانه‌های فرهنگی متنوع را مشاهده کرد، تصویری که نشان می‌داد این بدرقه، محدود به یک جغرافیا یا یک قشر خاص نبود.
یکی از جلوه‌های قابل توجه این حضور، مشارکت گروه‌هایی از هموطنان اهل سنت بود. در برخی شهرها و به‌ویژه در مشهد، هیأت‌هایی از علمای اهل سنت و مردم مناطق سنی‌نشین کشور در مراسم حضور یافتند و در کنار دیگر عزاداران، در آیین تشییع و وداع شرکت کردند. این حضور، فارغ از هرگونه تحلیل سیاسی، یکی از جلوه‌های قابل توجه تنوع مذهبی شرکت‌کنندگان در مراسم به شمار می‌رفت و نشان می‌داد که آیین بدرقه رهبر شهید، فراتر از مرزبندی‌های قومی و مذهبی، توانسته است بخش‌های مختلف جامعه را در کنار یکدیگر قرار دهد. این حضور گسترده مردمی آنقدر پرمعنا و برجسته بود که حتی رسانه‌های خارجی هم نتوانستند از پوشش آن طفره بروند. 
 
عراق
 تشییعی که مرزها را از میان برداشت
اگر آیین‌های وداع و تشییع در ایران، جلوه‌ای از همراهی ملت ایران با رهبر شهید بود، مراسم نجف اشرف و کربلای معلی را باید یکی از متفاوت‌ترین و در عین حال مهم‌ترین بخش‌های این بدرقه تاریخی دانست. رویدادی که نشان داد پیوندهای شکل‌ گرفته میان دو ملت ایران و عراق، فراتر از مناسبات سیاسی و دیپلماتیک، بر بستری از اشتراکات مذهبی، تاریخی و فرهنگی استوار است. پیکر مطهر رهبر شهید شامگاه سه‌شنبه وارد نجف اشرف شد، در حالی که از همان لحظات اول، جمعیت قابل توجهی در فرودگاه و مسیر انتقال پیکر حضور یافته بودند. صبح روز بعد، تشییع رسمی از نجف آغاز شد و میلیون‌ها نفر از مردم عراق، از استان‌های مختلف این کشور، خود را به مسیر تشییع رساندند. در بسیاری از نقاط مسیر، همان صحنه‌هایی تکرار شد که چند روز پیش‌تر در تهران دیده شده بود. حرکت کاروان حامل پیکر بارها به دلیل ازدحام جمعیت کند می‌شد؛ مردم تلاش می‌کردند خود را به خودرو نزدیک کنند و برای چند ثانیه، آخرین نگاه را به پیکر رهبر شهید بیندازند. احساس غالب در میان جمعیت، نه احساس میزبانی از یک شخصیت خارجی، بلکه بدرقه یکی از چهره‌های متعلق به جهان تشیع بود، موضوعی که در شعارها، نوحه‌ها و فضای عمومی مراسم نیز بازتاب داشت. در کربلا نیز از ساعت‌ها پیش از آغاز مراسم، بین‌الحرمین و مسیرهای منتهی به حرم مطهر حضرت سیدالشهدا(ع) و حضرت ابوالفضل‌العباس(ع)، مملو از عزادارانی بود که از شهرهای مختلف عراق و همچنین زائرانی از دیگر کشورها خود را به این شهر رسانده بودند. طواف پیکر مطهر در حرم‌های مطهر و تشییع در میان جمعیتی که سراسر مسیر را پوشانده بود، یکی از ماندگارترین تصاویر این هفته را رقم زد.
کمیته عالی برگزاری مراسم تشییع در عراق تخمین زد که بیش از ۱۰ میلیون نفر در مجموع مراسم نجف اشرف و کربلای معلی حضور داشتند. همچنین از زمان آغاز مراسم تشییع در نجف اشرف تا پایان مراسم در کربلا، این آیین بیش از ۲۰ ساعت به طول انجامید.
شاید مهم‌ترین ویژگی مراسم عراق، همان احساسی بود که بسیاری از حاضران و ناظران به آن اشاره می‌کردند، اینکه در هیچ ‌یک از مراحل تشییع، نشانی از غریبگی دیده نمی‌شد. مردم عراق، رهبر شهید ایران را همچون رهبر خود و به عنوان بخشی از تاریخ و هویت مشترک خود با ایرانی‌ها بدرقه کردند.
 
آزمونی که بدون حادثه 
پشت سر گذاشته شد
در کنار گستردگی بی‌سابقه مراسم‌های وداع و تشییع، یکی دیگر از ابعاد قابل توجه این رویداد تاریخی، نحوه مدیریت امنیتی و اجرایی آن بود. از اولین مراسم ادای احترام در مصلای امام خمینی(ره) تهران تا آخرین لحظات خاکسپاری در حرم مطهر امام رضا(ع)، مجموعه آیین‌هایی که نزدیک به یک هفته به طول انجامید، بدون وقوع حادثه امنیتی یا اتفاقات ناگوار برای جمعیت شرکت‌کننده به پایان رسید. مراسم‌ تشییع رهبر شهید در شرایطی برگزار شد که کشور همچنان در فضایی پرتنش با آمریکا قرار داشت. در روزهای برگزاری آیین‌های تشییع نیز، اخبار مربوط به درگیری‌ها در حوالی خلیج فارس و تنگه هرمز، همچنان در صدر اخبار قرار داشت. از همین رو، تأمین امنیت مراسمی که میلیون‌ها نفر در آن حضور پیدا می‌کردند، یکی از مهم‌ترین چالش‌های برگزارکنندگان محسوب می‌شد.
این نگرانی‌ها البته تنها به ملاحظات امنیتی محدود نبود. تجربه تلخ مراسم تشییع سپهبد شهید قاسم سلیمانی در دی‌ماه ۱۳۹۸، که ازدحام جمعیت در کرمان به جان باختن شماری از هموطنان انجامید، همچنان در حافظه عمومی جامعه باقی مانده بود. همین سابقه باعث شده بود که از روزهای قبل از آغاز مراسم، پرسش‌ها و نگرانی‌هایی درباره نحوه مدیریت جمعیت، کنترل مسیرها، امدادرسانی و تأمین ایمنی شرکت‌کنندگان مطرح شود. به‌ویژه آنکه حجم جمعیت پیش‌بینی‌شده نیز از مراسم‌های مشابه سال‌های گذشته بسیار فراتر ارزیابی می‌شد. با این حال، روند برگزاری مراسم نشان داد که برای مدیریت این حجم از جمعیت، تمهیدات گسترده‌ای در نظر گرفته شده بود. افزایش مسیرهای ورود و خروج، تقسیم جمعیت در چند پهنه مختلف، استقرار گسترده نیروهای امدادی، خدمات‌رسان و انتظامی، بهره‌گیری از شبکه حمل‌ونقل عمومی و ایجاد موکب‌های متعدد مردمی، از جمله اقداماتی بود که موجب شد مراسم در شهرهای مختلف بدون وقوع حوادث ناشی از ازدحام به پایان برسد.
نکته قابل توجه آن بود که این مدیریت تنها به تهران محدود نماند. در قم، با وجود آنکه مسیر هفت کیلومتری میان مسجد مقدس جمکران تا حرم حضرت فاطمه معصومه(س) مملو از جمعیت بود و صفوف نماز تا حرم حضرت معصومه(س) امتداد یافته بود، مراسم بدون اختلال برگزار شد. در مشهد نیز میلیون‌ها عزادار از ترمینال تا حرم مطهر رضوی در طول خیابان امام رضا(ع) و خیابان‌های اطراف مستقر شدند و با وجود تراکم بسیار بالا، روند تشییع و انتقال پیکر مطهر با نظم قابل قبول ادامه یافت.
 
ایران منزوی نیست 
پیش از آغاز آیین‌های تشییع نیز، مصلای تهران در روز جمعه 12 تیرماه میزبان مراسم ادای احترام هیأت‌های خارجی به پیکر رهبر شهید بود. برخلاف ادعاهایی که به‌ویژه از زمان آغاز جنگ 40روزه از سوی رسانه‌های فارسی‌زبان خارج‌نشین درباره انزوای منطقه‌ای و بین‌المللی ایران مطرح می‌شد، حضور گسترده هیأت‌های خارجی در مصلای امام خمینی(ره)، تصویر متفاوتی را به نمایش گذاشت. بر اساس اعلام ستاد برگزاری مراسم، نزدیک به ۱۰۰ هیأت خارجی از کشورهای مختلف برای ادای احترام به تهران آمده بودند. در میان این هیأت‌ها، علاوه بر نمایندگان رسمی دولت‌ها، چهره‌های مذهبی، شخصیت‌های فرهنگی، رهبران جریان‌های مردمی، نمایندگان احزاب، گروه‌های مقاومت و هیأت‌های غیردولتی نیز حضور داشتند؛ حضوری که صرفاً در چارچوب روابط رسمی میان دولت‌ها قابل تحلیل نبود و بیش از آن، از پیوندهای تاریخی، مذهبی، فرهنگی و اجتماعی میان جمهوری اسلامی ایران و بخش‌هایی از دنیا و جهان اسلام حکایت داشت.
 
تنها حاشیه بدرقه یک هفته‌ای
در مجموع، آیین‌های وداع و تشییع رهبر شهید‌، حاشیه قابل توجهی را تجربه نکرد. با این حال، در جریان مراسم تشییع تهران، ویدیوهایی از اهانت تعداد محدودی از مخالفان مذاکره به رئیس‌جمهوری مسعود پزشکیان و سیدعباس عراقچی وزیر امور خارجه در فضای مجازی منتشر شد؛ تصاویری که با واکنش‌های مختلفی همراه شد و بسیاری از کاربران، فعالان سیاسی و رسانه‌ای، آن را در شأن مراسم بدرقه رهبر شهید ندانستند.
هرچند این اتفاق در مقیاس جمعیت چندمیلیونی حاضر در مراسم، محدود بود و در فضای عمومی تشییع نمودی پیدا نکرد، اما انتشار گسترده ویدیوهای آن در شبکه‌های اجتماعی، باعث شد این تصاویر بیش از اندازه مورد توجه قرار گیرد.
دو روز بعد، همزمان با انتقال پیکر رهبر شهید به عراق، تصاویر دیگری در فضای مجازی منتشر شد که در مقایسه با اتفاق تهران، بازتاب فراوانی یافت. در این تصاویر، مسعود پزشکیان و سیدعباس عراقچی که برای همراهی کاروان تشییع به نجف اشرف سفر کرده بودند، در حرم مطهر امیرالمؤمنین(ع) با استقبال گرم و ابراز احساسات جمعی از مردم عراق و شعار «دست علی به همراهت» روبه‌رو شدند. برخی کاربران، استقبال صورت‌گرفته در نجف را در کنار رفتار تعداد اندکی از حاضران در تهران قرار دادند و این تفاوت را از زوایای مختلف تحلیل کردند. مثلاً اینکه افکار عمومی عراق، رئیس‌جمهوری و وزیر امور خارجه ایران را در جایگاه مسئولان کشوری می‌بیند که در جنگ با آمریکا و رژیم صهیونیستی از میدان پیروز بیرون آمده است، در حالی که در داخل ایران، گروه بسیار محدودی، رفتار متفاوتی از خود بروز دادند.
 فارغ از این حاشیه محدود، آنچه در حافظه عمومی از این یک هفته باقی ماند، نه چند ثانیه فیلم منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی، بلکه تصویری گسترده‌تر از حضور میلیون‌ها انسان در ایران و عراق بود؛ حضوری که از تهران آغاز شد، در قم، نجف و کربلا امتداد یافت و در نهایت، با آرام گرفتن پیکر رهبر شهید در جوار بارگاه حضرت علی‌بن‌موسی‌الرضا(ع)، در مشهد مقدس به پایان رسید.