نگاهی به اندیشههای رهبر شهید درباره هنر هفتم
سینمایی که امید میسازد
منتقد سینما
سینما از همان روزهای آغازین انقلاب، زمانی که امام خمینی(ره) فرمودند: «ما با سینما مخالف نیستیم؛ با مرکز فحشا مخالفیم»، جایگاه و اعتبار تازهای پیدا کرد و در چشمانداز فرهنگی انقلاب اسلامی نیز حضوری تأثیرگذار و کاملاً یگانه یافت.
حوادث انقلاب، جنگ و رخدادهای پیرامون آن نیز بیش از پیش توانست تأثیر و نفوذ سینما را در جامعه ما نشان دهد. از همان سالهای آغازین انقلاب بود که سینما نزد مسئولان ردهبالای کشور منزلتی ویژه یافت. یکی از کسانی که در تمام دورههای مسئولیت خود در سطوح عالی نظام، تولیدات سینمای ایران را با جدیت و دقتنظر مثالزدنی دنبال میکرد، حضرت آیتالله سیدعلی خامنهای بود.
با وجود مشغلههای فراوان در سالهای آغازین انقلاب، کمتر مسئول ردهبالای نظام فرصتی برای تمرکز بر حوزه فرهنگ، بهویژه سینما و جزئیات آن داشت. اما رهبر شهید با دقت و حوصله، تولیدات سینمای ایران را دنبال میکرد و برای ارتقای کیفیت آنها نیز دیدگاهها و پیشنهادهای کارشناسانه ارائه میداد.
جاذبه، عنصر اصلی فیلم است
در کتاب «هنر از دیدگاه مقام معظم رهبری»، دیدگاههای ایشان درباره هنرهای مختلف، از جمله سینما، به روشنی بیان شده است. نگاه ایشان به سینما، نگاهی پیشرو، معتبر و بهشدت کارآمد است. از همین رو، سینما را همواره هنری راهبردی و جذاب میدانستند.
ایشان درباره عنصر جاذبه و مسأله پیام در آثار سینمایی میگویند:«البته مسأله جاذبه در فیلم، یک عنصر اصلی است و نمیتوان آن را نادیده گرفت. واژه «سرگرمی» را واژه خوبی نمیدانیم و به کار هم نمیبریم و دلمان میخواهد فیلم، صرفاً به آن معنا سرگرمکننده نباشد؛ بلکه آگاهکننده و هوشیارکننده باشد، هرچند مجذوبکننده نیز باشد و هیچ منافاتی ندارد که هم آگاهیبخش باشد و هم مجذوبکننده. بنابراین، کلمه سرگرمی را به کار نمیبریم. اما جاذبه در فیلم یک عنصر اصلی است. یعنی اگر فرض کنیم فیلمی برترین پیامها را داشته باشد، اما جاذبه لازم را نداشته باشد، گویی هیچ کاری انجام نشده است؛ مثل اینکه انسان در یک اتاق دربسته بنشیند و بهترین مطالب را بیان کند. منتها یک اشتباه در ذهن عدهای وجود دارد که خوب است برطرف شود و آن این است که بعضیها خیال میکنند اگر قرار شد پیامی ـ که مقصود ما از آن، پیام انقلاب اسلامی است ـ در فیلمی وجود داشته باشد، آن فیلم باید پیهِ بیجاذبگی را به تن بمالد. گویی تصور کردهاند جاذبه داشتن فیلم و پیام داشتن آن با یکدیگر منافات دارد؛ یعنی اگر فیلمی اسلامی و انقلابی نبود، حتماً جذاب است.»
دیدار با رهبری
آنچه بیشتر سینماگرانی که از نزدیک با رهبر شهید دیدار داشتهاند بر آن تأکید میکنند، تسلط ایشان بر ابعاد مختلف هنر سینما و شناخت دقیق از عرصههای گوناگون آن است. یکی از این افراد، حسن جلایر، تهیهکننده فیلم ماندگار «سفیر» است. جلایر درباره دیدارش با رهبر شهید در دهه شصت گفته است:«در جلسهای که در ریاست جمهوری برای نمایش فیلم برگزار شد، ما روی زمین نشسته بودیم و هوا سرد بود. آقای هاشمی رفسنجانی و آقای موسوی اردبیلی نیز روی زمین نشسته بودند و در طول نمایش فیلم، مرتب درباره بخشهای مختلف سؤال میکردند و واکنش نشان میدادند. در اواخر نمایش فیلم، آقای خامنهای نیز رسیدند و به تماشای «سفیر» نشستند. بعدها ایشان خواستند بار دیگر این اثر را تماشا کنند و از من نیز خواستند هنگام نمایش حضور داشته باشم.»
در آن جلسه گفتم میتوان فیلمهای دیگری نیز درباره شخصیتهای تاریخی ساخت. آقای خامنهای گفتند: « من درباره شهید فخر محمد بن عبدالله بن حسن، که از مدعیان اولیه مهدویت در میان جریان فاطمیون بود، تحقیقاتی انجام دادهام و داستانی درباره او نوشتهام. ایشان کتابهای خود را از منزل به ریاست جمهوری منتقل نکرده بودند و قرار شد بعدها داستان این شخصیت را در اختیار ما قرار دهند که همین موضوع زمینهساز ادامه گفتوگو شد.»
سینما؛ ضرورت و نیاز جامعه
در دیدارهای بعدی نیز که میان ایشان و جامعه سینمایی برگزار شد، آنچه بیش از همه مورد تأکید قرار گرفت، «اهمیت و ضرورت وجود سینما در جامعه امروز ایران» بود. ایشان در دیدار با سینماگران کشور در خرداد ۱۳۸۵، بار دیگر بر این موضوع تأکید کردند و سینما را «هنری بسیار پیچیده و برجسته» دانستند و آن را ضرورتی انکارناپذیر برای کشور توصیف کردند.
ایشان همچنین تأکید داشتند که «کلید پیشرفت کشور» به میزان زیادی در دست سینماگران است؛ زیرا سینما میتواند روح امید، شوق پیشرفت، اعتمادبهنفس و باور به ارزشهای اسلامی و ملی را در جامعه تقویت کند. همین نگاه بلند، جامع و آیندهنگر به مقوله سینما نشان میدهد که در نگاه رهبر شهید، این هنر تا چه اندازه میتواند بر کیفیت زندگی، فرهنگ عمومی و سرنوشت جامعه اثرگذار باشد. ایشان در دیدار رئیسجمهور و اعضای هیأت دولت در چهارم شهریور ۱۳۹۵ نیز بار دیگر بر اهمیت فرهنگ و هنر، از جمله سینما، تأکید کردند و فرمودند:«اولویت بسیار مهم کشور، فرهنگ است. فرهنگ از ادبیات و هنر تا سبک زندگی، فرهنگ عمومی، اخلاق و رفتار اجتماعی را شامل میشود. ما در همه این زمینهها تکلیف و مسئولیت داریم و دستگاههای فرهنگی نیز واقعاً مسئولیت دارند. فرض بفرمایید فیلم، تئاتر و سینما؛ اگر مراقبت نباشد، چه میشود؟ بنده طرفدار جزماندیشی، فشار و اختناق در این زمینه نیستم. میدانید که اعتقاد راسخ به آزاداندیشی دارم، اما آزاداندیشی غیر از ولنگاری است.»
توجه ویژه به سینمای ایران
با این همه، ایشان نگاه ویژهای به آثاری داشتند که برای مخاطب ایرانی و بر پایه فرهنگ ایرانی ـ اسلامی ساخته میشد. ایشان در دیدار با هنرمندان و سینماگران در بهمنماه ۱۳۷۳ در اینباره فرمودند:«بنده به هیچوجه دلخوش نمیکنم به اینکه در فلان جشنواره جهانی فیلم، به فلان فیلم سینمایی ما جایزه دادند. این جایزهها و جایزه دادنها که در مواردی حتی با انگیزههای سیاسی همراه است، مهم نیست. ضمناً بهترین فیلمهای سینمای ما هم، فیلمهایی نیست که در خارج برای آنها جایزه تعیین میشود. به نظر بنده، گاهی این موضوع سوءظنبرانگیز هم هست...»
سینما و بهطور کلی هنرهای تصویری، آنچنان برای رهبر شهید اهمیت و جایگاه داشت که گاه شخصاً از پشتصحنه برخی آثار نیز بازدید میکردند. بازدید از پشتصحنه فیلم «محمد(ص)» یکی از این موارد بود.
افزون بر این، ایشان همواره اصرار داشتند نقاط قوت و ضعف فیلمها و آثار تصویری را با کارگردانان و تهیهکنندگان در میان بگذارند. از آنجا که تولیدات سینمایی و تلویزیونی را بهطور مستمر و با دقت دنبال میکردند، شناخت دقیقی از ظرفیتها و کاستیهای این آثار داشتند. به همین دلیل، بسیاری از کارگردانان و تهیهکنندگان سینما و تلویزیون در مقاطع مختلف از رهنمودها و حمایتهای ایشان بهرهمند شدند.
