عملکرد خیمه هنر در آیین بدرقه رهبر شهید

روایت فرهنگی یک وداع باشکوه

سعیده احسانی‌راد
گروه فرهنگی

در روزهایی که جامعه ایران یکی از مهم‌ترین تشییع‌های تاریخی خود را تجربه می‌کند، حضور هنر در کنار مناسک وداع و سوگواری، بار دیگر جایگاه فرهنگ را در بازنمایی رویدادهای تاریخی و اجتماعی برجسته کرده است. سخنان مهدی شفیعی، معاون امور هنری وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در گفت‌و‌گو با خبرگزاری ایرنا، درباره نگاه رهبر شهید به حوزه فرهنگ و هنر، تصویری از رویکردی ارائه می‌دهد که هنر را نه صرفاً به‌عنوان یک ابزار تزئینی، بلکه بستری برای گفت‌وگو، نوآوری و ارتباط اجتماعی می‌بیند.
شفیعی در این گفت‌وگو بر این نکته تأکید دارد که نگاه رهبر شهید به عرصه‌های فرهنگی و هنری، نگاهی آینده‌نگر و گشایشگر بوده؛ رویکردی که به گفته او در حوزه‌هایی مانند تئاتر، موسیقی، هنرهای تجسمی، ادبیات و شعر نمود داشته و زمینه تقویت جایگاه هنر را فراهم کرده است. این روایت، بر اهمیت ارتباط میان مدیریت فرهنگی و جامعه هنری تأکید می‌کند، ارتباطی که فراتر از سیاست‌گذاری رسمی، بر پایه تعامل و شناخت ظرفیت‌های هنرمندان شکل می‌گیرد.

هنر؛ زبان مشترک جامعه در لحظات تاریخی
تجربه‌های تاریخی نشان داده‌اند که هنر در بزنگاه‌های اجتماعی، نقش مهمی در ثبت حافظه جمعی ایفا می‌کند. از موسیقی و نمایش گرفته تا هنرهای تجسمی و ادبیات، هر یک می‌توانند بخشی از احساسات، خاطرات و برداشت‌های یک جامعه از یک رویداد بزرگ را ثبت و منتقل کنند.
برگزاری برنامه‌هایی مانند «خیمه هنر» در همین چارچوب قابل بررسی است؛ رویدادی که تلاش دارد آیین‌های عاشورایی، هنرهای نمایشی، موسیقی، نگارگری، خوشنویسی و روایت‌های ادبی را در کنار یکدیگر قرار دهد. این ترکیب نشان می‌دهد هنر آیینی در نگاه سیاست‌گذاران فرهنگی، ظرفیتی برای پیوند میان سنت‌های تاریخی و زبان هنری امروز دارد. شفیعی با اشاره به حضور هنرمندان پیشکسوت و جوان در این برنامه، بر گستردگی دامنه مشارکت هنرمندان تأکید کرده است. اجرای تعزیه توسط گروه‌های مختلف، موسیقی‌های سوگ، فعالیت زنده هنرمندان تجسمی و اجرای پرفورمنس‌های ترکیبی، نمونه‌هایی از تلاش برای ایجاد فضایی چندرشته‌ای در روایت یک مناسبت ملی و مذهبی است.

بازگشت هنر به فضای عمومی
یکی از نکات قابل توجه در این رویدادها، انتقال فعالیت‌های هنری از سالن‌های تخصصی به فضاهای عمومی است. حضور «خیمه هنر» در محدوده تئاترشهر و چهارراه ولیعصر، نشان‌دهنده تلاشی برای نزدیک کردن هنر به مخاطبان گسترده‌تر است؛ مخاطبانی که الزاماً از مسیرهای معمول فرهنگی مانند گالری‌ها، سالن‌های نمایش یا کنسرت‌ها با هنر ارتباط برقرار نمی‌کنند.
این تجربه می‌تواند از منظر سیاست‌گذاری فرهنگی نیز اهمیت داشته باشد؛ زیرا هنر زمانی بیشترین اثرگذاری اجتماعی را دارد که امکان دسترسی عمومی و مشارکت گروه‌های مختلف جامعه را فراهم کند.

حمایت اقتصادی از هنرمندان
مسأله‌ای فراتر از یک اقدام مقطعی
بخش دیگری از سخنان معاون امور هنری وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی به آسیب‌های اقتصادی وارد شده به حوزه‌های اجرایی هنر، بویژه تئاتر اختصاص دارد. او اشاره کرده است که از دی‌ماه به بعد بسیاری از فعالیت‌های هنری با اختلال مواجه شده‌اند و برای کاهش فشار بر گروه‌های هنری، بخشی از حمایت‌های مالی و تسهیلاتی در نظر گرفته شده است. با این حال، مسأله حمایت از هنرمندان، موضوعی فراتر از اقدامات کوتاه‌مدت است. بسیاری از مشاغل فرهنگی و هنری به دلیل وابستگی مستقیم به اجرا، حضور مخاطب و فعالیت‌های عمومی، در برابر مشکلات آسیب‌پذیری بیشتری دارند. از این رو ایجاد سازوکارهای پایدار حمایتی، بیمه‌ای و اقتصادی می‌تواند نقش مهمی در حفظ جریان تولید هنری داشته باشد.

روایت فرهنگی یک دوره
مسئولیتی برای هنرمندان و مدیران
اظهارات معاون امور هنری وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی نشان می‌دهد در نگاه مدیریت فرهنگی، هنر یکی از ابزارهای اصلی برای ثبت و انتقال تجربه‌های تاریخی است. حضور هنرمندان در آیین‌های وداع و تولید آثار مرتبط با این رویداد، بخشی از فرآیند شکل‌گیری حافظه فرهنگی جامعه به شمار می‌آید.
در نهایت، آنچه از این گفت‌وگو برجسته می‌شود، تأکید بر نقش دوگانه هنر است: از یک سو هنر می‌تواند در لحظات سوگ و فقدان، زبان بیان احساسات جمعی باشد و از سوی دیگر، بستری برای تداوم گفت‌وگو میان جامعه، فرهنگ و هنرمندان فراهم کند.

 

همگرایی هنر و فرهنگ عاشورایی

در میان رویدادهای فرهنگی که تلاش می‌کنند میان گذشته تاریخی و تجربه زیسته امروز جامعه ارتباط برقرار کنند، «خیمه هنر» را می‌توان نمونه‌ای از حرکت به سوی بازتعریف نقش هنر آیینی در فضای فرهنگی معاصر دانست؛ رویدادی که با محوریت مفاهیم عاشورایی، تلاش دارد مرزهای میان هنرهای سنتی، هنرهای جدید و مخاطبان متنوع جامعه را کم‌رنگ کند.
مدیرعامل خبرگزاری ایرنا در بازدید از این رویداد، «خیمه هنر» را نقطه برخورد هنرهای قدیم و جدید ایران و محل پیوند سنت‌های تاریخی با تحولات پساسنت در فرهنگ ایرانی توصیف کرد. این نگاه، نشان‌دهنده یکی از مهم‌ترین چالش‌های امروز حوزه فرهنگ است، اینکه چگونه می‌توان میراث‌های هنری و آیینی را از قالب‌های صرفاً تاریخی خارج و آنها را به بخشی زنده از گفت‌وگوی فرهنگی جامعه تبدیل کرد.
یکی از ویژگی‌های قابل توجه این رویداد، حضور همزمان رشته‌های مختلف هنری است. از اجرای تعزیه و سوگ‌خوانی گرفته تا خلق زنده آثار نقاشی و خوشنویسی؛ برنامه‌های این مجموعه نشان می‌دهد که هنر آیینی همچنان ظرفیت بالایی برای بازآفرینی و ارتباط با مخاطب امروز دارد. حضور هنرمندان در فضای عمومی و شکل‌گیری ارتباط مستقیم میان آفریننده اثر و مخاطب، از دیگر جنبه‌های مهم این تجربه فرهنگی است.
 در بخش هنرهای تجسمی، هنرمندان با الهام از مفاهیمی همچون ایثار، آزادگی، مقاومت و سوگ عاشورا، تلاش کردند روایت‌های تاریخی را در قالب زبان تصویری امروز بازتاب دهند. این روند می‌تواند زمینه‌ای برای عبور از بازنمایی صرفاً تکراری مفاهیم آیینی و حرکت به سمت خلق آثار تازه و متناسب با نیازهای فرهنگی جامعه باشد.  از سوی دیگر، برگزاری چنین رویدادهایی می‌تواند پاسخی به یکی از مسائل مهم مدیریت فرهنگی باشد؛ یعنی ایجاد فضاهایی که گروه‌های مختلف جامعه بتوانند در آن با هنر ارتباط برقرار کنند. هنر زمانی می‌تواند نقش اجتماعی خود را ایفا کند که از چارچوب‌های محدود خارج شده و به تجربه‌ای عمومی و قابل دسترس برای مردم تبدیل شود.
 تأکید بر تداوم سالانه «خیمه هنر» نیز از همین منظر اهمیت دارد. استمرار چنین برنامه‌هایی می‌تواند به شکل‌گیری یک جریان فرهنگی پایدار کمک کند؛ جریانی که نه تنها به حفظ میراث هنری گذشته توجه دارد، بلکه امکان تجربه‌های تازه و حضور نسل‌های جدید هنرمندان را نیز فراهم می‌کند.

صفحات
آرشیو تاریخی
شماره نه هزار و شصت و هفت
 - شماره نه هزار و شصت و هفت - ۱۷ تیر ۱۴۰۵