آیت‌الله علی‌اکبر رشاد
رئیس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

رهبر شهید، با وجود آنکه فقیهی برجسته بودند، در حوزه‌هایی نیز ورود تخصصی داشتند که کمتر برای عموم شناخته شده است. یکی از این حوزه‌ها، موسیقی و دانش موسیقی بود. ایشان کتاب «الاغانی» ابوالفرج اصفهانی را که مجموعه‌ای ۲۵ جلدی و در حکم دایرةالمعارفی در حوزه هنر، بویژه موسیقی، است، به‌طور کامل مطالعه کرده و بر حاشیه‌های آن نیز تعلیقه نوشته بودند.
آشنایی رهبر شهید با موسیقی، صرفاً در حد شناخت ذوقی نبود، بلکه بر مبانی نظری این دانش نیز اشراف داشتند. علم موسیقی در سنت حکمای اسلامی و عالمان شیعه، دانشی معتبر به شمار می‌رود و ایشان از همین منظر به آن پرداخته بودند. بارها شاهد بودم که مداحی در محضر ایشان مرثیه‌خوانی می‌کرد و پس از پایان برنامه، ایشان درباره دستگاه موسیقایی مورد استفاده اظهار نظر می‌کردند و حتی پیشنهاد می‌دادند که اجرای شعر در دستگاهی دیگر مناسب‌تر است.
رهبر شهید از بزرگ‌ترین فرهنگ‌شناسان تاریخ ایران بودند. ایشان در طرح بسیاری از مسائل و نظریه‌های فرهنگی پیشگام بودند و در حوزه‌های مختلف، نگاهی نوآورانه داشتند. نقش ایشان در توسعه زبان فارسی نیز انکارناپذیر است. رهبر شهید در واژه‌پردازی، اصطلاح‌سازی، ابداع ترکیب‌های نو و معادل‌سازی، سهمی مهم در غنای زبان فارسی داشتند. ایشان بارها رمان‌نویسان و داستان‌نویسانی را که آثارشان را مطالعه کرده بودند، به حضور دعوت می‌کردند. در یکی از این نشست‌ها، حدود هفتاد نویسنده حضور داشتند و ایشان پیش از جلسه، آثار همه آنان را مطالعه، حاشیه‌نویسی و نقد کرده بودند. این رفتار نشان می‌دهد که یک فقیه و مجتهد برجسته، به رمان به‌عنوان قالبی مدرن در ادبیات توجهی جدی داشت و همواره اهل قلم را به فعالیت در این عرصه تشویق می‌کردند.

شخصیت جامع آیت الله خامنه ای
رهبر شهید، در سنت حکمت اسلامی، شخصیتی جامع بود که ابعاد مختلف حکمت نظری، عملی و صناعی را در خود جمع کرده بود. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های ایشان، جامعیت شخصیت و مجمع‌الاضداد بودن بود. جلوه‌هایی از ابعاد شخصیت امیرالمؤمنین(ع) در وجود ایشان متجلی بود و ویژگی‌هایی در ایشان جمع شده بود که در نگاه متعارف، جمع آنها در یک فرد دشوار می‌نماید. در بسیاری از عرصه‌ها صاحب‌نظر، اهل تحقیق و صاحب ابتکار بودند؛ از جمله در حوزه عرفان که معمولاً در شمار حوزه‌های متعارف فعالیت یک فقیه قرار نمی‌گیرد.
رهبر شهید در تاریخ فقه شیعه از دو جهت نسبت به بسیاری از فقها امتیاز داشتند. اجتهاد بر دو رکن حکم‌شناسی و موضوع‌شناسی استوار است. ایشان هم در فهم و استنباط احکام قدرتی کم‌نظیر داشتند و هم به دلیل حضور مستمر در عرصه‌های اجتماعی، سیاسی و مدیریتی، در موضوع‌شناسی جایگاهی ممتاز یافته بودند.
مرحوم سید محمدکاظم یزدی، صاحب عروه الوثقی، اعلمیت را به «جودت فهم» تعریف می‌کرد؛ یعنی اعلم کسی است که از هوش، ذکاوت و قدرت فهم بیشتری برخوردار باشد، نه صرفاً اطلاعات گسترده‌تر. رهبر شهید از این جهت نیز شخصیتی ممتاز و برخوردار از قدرت فهمی کم‌نظیر بودند.

فقاهت ناظر به واقعیت؛ از قرآن تا اداره جامعه
رهبر شهید بر ابزارهای اجتهاد، بویژه علم اصول، تسلطی فوق‌العاده داشتند و اشراف ایشان بر قرآن کریم نیز کم‌نظیر بود. ایشان بارها از مهجور بودن قرآن در فرآیند اجتهاد سخن می‌گفتند. ایشان در تفسیر قرآن، علم رجال و علوم قرآنی نیز جایگاهی ممتاز داشتند. به اعتقاد من، در موضوع‌شناسی نیز در میان فقهای معاصر کسی هم‌تراز ایشان وجود نداشت.
در دوران دفاع مقدس، هنگام طراحی عملیات‌ها، رهبر شهید نیز در کنار فرماندهان ارتش و سپاه به بررسی طرح‌ها می‌پرداختند و پیشنهادهای فنی ارائه می‌کردند. شهید سپهبد علی صیاد شیرازی نیز این موضوع را تأیید کرده بود. این امر، نشان‌دهنده ذکاوت، قدرت تحلیل و توان علمی ایشان در حوزه‌ای فراتر از تخصص فقهی بود.
پژوهشگران اقتصاد نیز همواره از دقت علمی و عمق نگاه ایشان شگفت‌زده می‌شدند. «نظریه اقتصاد مقاومتی» با وجود پژوهش‌ها و اقدامات متعدد، هنوز به‌طور کامل شناخته نشده است و اگر کشور به اجرای کامل آن پایبند بود، بسیاری از مشکلات امروز برطرف می‌شد.