اهمیت ثبت مجموعه مکانهای پیش از تاریخ دره خرمآباد
عاطفه یونسی
دانشآموخته باستانشناسی
از ثبت مجموعه مکانهای پیش از تاریخ دره خرمآباد در فهرست میراث جهانی یونسکو در تیرماه 1404 نزدیک به یکسال میگذرد؛ رویداد مهمی که نهتنها برای ایران، بلکه در سطح جهانی و برای باستانشناسی پیش از تاریخ خصوصاً دوران پارینهسنگی از اهمیت خاصی برخوردار بود و بازتاب وسیعی در جامعه علمی باستانشناسی داشت. در واقع ثبت این مجموعه مکان به معنای به رسمیت شناختن «ارزش جهانی بیهمتا» برای آنهاست. این ارزش بر پایه معیارهایی تعریف میشود که یونسکو تعیین کرده است. برای محوطههای زاگرس، بویژه دره خرمآباد، مهمترین معیار، معیار شماره سوم، یعنی «گواهی استثنایی بر یک سنت فرهنگی، چه زنده و چه از میان رفته» است. آثار فرهنگ «برادوستی» (قدیمیترین فرهنگ پارینهسنگی جدید در کوهپایههای زاگرس) در غارهایی مانند «یافته»، «کلدر»، «گیلوران» و پناهگاه «گرارجنه» که بازه زمانی حدود ۴۰ تا ۲۵ هزار سال پیش را دربرمیگیرد، بهروشنی نشانگر پیچیدگی فرهنگ این دوره و توانایی نمادین انسانهای مدرن در این منطقه است. پرونده تهیه شده ثبت این مکانها، ریشه در بیش از نیم قرن کاوش و پژوهش میدانی در این غارها دارد. یکی از مکانهای این مجموعه که کشفیات آن باعث تقویت معیار سوم یونسکو شد، غار «یافته» است که ابتدا توسط فرانک هُل و بعدها توسط فریدون بیگلری، سونیا شیدرنگ و مارسل اُت کاوش شد. در این پژوهشها، بقایای فرهنگی چشمگیری از فرهنگ «برادوستی» کشف شد. یافتههای کلیدی آن، شامل ابزارهای ساخته شده از تیغههای کوچک و همچنین استخوانی مانند سوزن و درفش بود که احتمالاً برای دوخت پوستین به کار میرفتهاند. آویزهای ساخته شده از دندانهای گوزن و صدفهای دریایی نیز به دست آمده است. یافتههای این پژوهشها که در سطح ملی و بینالمللی منتشر شدند، شامل تحلیل دستساختههای سنگی و از همه مهمتر، زیورآلات هستند که کهنترین نشانههای رفتار نمادین انسانهای امروزی در زاگرس و ایران به شمار میروند. این زیورآلات که توسط سونیا شیدرنگ، کاوشگر غار بهطور مفصل بررسی و منتشر شدهاند، مدارکی مشخص از نمادگرایی در میان اولین گروههای انسان مدرن در ایران هستند که بین 30 تا 40 هزار سال قدمت دارند. طبق نظر این متخصص پیش از تاریخ، صدفها به گمان بسیار، از خلیج فارس آورده شدهاند که نشانگر پیوندهای دور و شاید شبکههای مبادله آغازین است.
بررسیهای «مرجان مشکور» از موزه ملی تاریخ طبیعی پاریس، روی استخوان حیوانات کشف شده در غار «یافته»، نشان داد شکارگران و گردآورندگان این منطقه، در شکار بز کوهی تخصص داشتند، هرچند به شکار گوزن قرمز، آهو و گراز نیز میپرداختند. بقایای گوشتخوارانی مانند پلنگ، خرس و روباه احتمالاً نشاندهنده استفاده از پوست آنها توسط ساکنان غار برای پوشاک یا بستر خواب است. طبق نظر شیدرنگ، غار «یافته» بهعنوان اردوگاهی اصلی برای این گروههای پارینهسنگی جدید کاربرد داشته است. به طور کلی، غار «یافته» و پناهگاههای پیرامون آن، نقشی مهم در نشان دادن حضور درازمدت انسان، فرهنگ انسان خردمند و شیوههای سازگاری آنها با محیط دارند که همه از ارکان پرونده ثبت یونسکو هستند.
محوطههای پیش از تاریخ دره خرمآباد، حضور درازمدت انسان از پارینهسنگی میانه تا دورههای تاریخی را نشان میدهند. غار «یافته»، کهنترین زیورآلات انسان خردمند را دربرداشته است، در حالی که غار «قمری» لایههای سکونت انسان «نئاندرتال» را در خود دارد که بعدها با بقایای سکونت دامداران دوره مس سنگی و جدیدتر، جایگزین شدهاند. غار «کنجی» نیز آثار چند دوره را از پارینهسنگی میانه تا تدفینهای دوره مفرغ در خود حفظ کرده که دارای توالی بقایای گروههای کوچرو شکارگر-گردآورنده تا گروههای یکجانشین کشاورز و دامدار را ثبت کرده است. غارهای «کلدر»، «گیلوران» و پناهگاه «گرارجنه» از دیگر مکانهای مهم این مجموعه هستند که آثاری از سکونت انسانهای نئاندرتال و انسانهای مدرن را در خود حفظ کردهاند.
در آستانه سالگرد ثبت این مجموعه ارزشمند جهانی، باید به همه دستاندرکاران این اقدام بسیار مهم تبریک گفت، خصوصاً اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی لرستان که متأسفانه محل آن در مجاورت قلعه فلکالافلاک در حملات اخیر دشمن بهطور کامل تخریب شد.
