ورودی روستای «قلعه بالا»ی شاهرود مملو از جمعیت است؛ مردمانی ملبس به لباس محلی. آوای ساز و دهل در کوچه‌های گلی و سنگی روستا طنین‌افکن‌شده. چند مرد جوان دو به دو و همنوا با صدای ساز و دهل، چوب‌های کوچکی را که در دست دارند بالا برده و به یکدیگر می‌کوبند. زنان محلی هم بساط اسفند را به راه کرده‌اند و بوی خوش آن در کوچه‌های تنگ و قدیمی روستا به مشام می‌رسد.
شوری در دل‌ها و تبسمی بر لب‌هاست و همه امیدوارند به ثبت جهانی روستای قلعه بالا. قلعه بالا روستایی است که بسیاری آن را با نام «ماسوله کویر» می‌شناسند و کوچه‌های تنگ و گلی و معماری سنتی و دست‌نخورده‌اش، شاعرانه‌ترین احساسات را در آدمی بیدار می‌کند. روستایی بنا شده در شیب دامنه کوه اما نه آنقدر شیب‌دار که قدم زدن در آن گردشگر را بیازارد. دیوارهای کوچه‌ها تا نیمه خشت است و از آنجا به بالا گلی. کوچه‌ها پاکیزه‌تر  است از آنچه از چنین روستای دورافتاده از پایتخت و واقع‌شده در شمال‌شرق استان به نسبت محروم سمنان انتظار می‌رود.
 زن‌ها محیط پیرامون در خانه‌هایشان را جارو کرده‌اند و بوی خاک خیس‌خورده در فضا پیچیده و وزن گرمی دل‌انگیزی به دل‌ها داده و جان را تازه می‌کند.
پرتوهای آفتاب از بین کوه‌هایی که روستا را در مشت خویش محصور کرده و از میان ابرهایی که سفیدی‌شان به رنگ پر قو می‌زند، به مردمی که با شوقی آمیخته با امید لباس‌های محلی را بر تن کرده و در ورودی روستا به انتظار نشسته‌اند، می‌تابد. هر لباسی به رنگی و هر رنگی بازتابی مخصوص به خود زیر این تابش ملایم آفتاب دم عصر.
آنچه اهالی روستا را با این کبکبه و دبدبه به ورودی قلعه بالا کشانده، خبر ورود صاحبان اقامتگاه‌های بوم‌گردی جای‌جای کشور و تنی چند از مسئولان به روستاست؛ اقدامی که قرار است پیش‌زمینه‌ای برای ثبت جهانی روستای قلعه بالا باشد.
پیرزنی را که در تراس خانه‌اش نشسته مخاطب قرار می‌دهم: «حاج خانم دوست دارید روستا به ثبت جهانی برسه؟»
کمی پایش را که دراز کرده، جمع کرده و پاسخ می‌دهد: «آقا خیلی خوبه اگه ثبت بشه؛ مردم میان اینجا. روستا جان می‌گیره.»
مرد میانسالی از اهالی روستا وارد بحث می‌شود. از عواید اقتصادی باز شدن پای گردشگران به روستا می‌گوید. از داشته‌های فرهنگی روستا که دوست دارند مردم ایران و جهان آن را بشناسند. از تأثیری که توسعه گردشگری در دو دهه گذشته بر بهبود وضعیت اقتصادی اهالی داشته است. از محدود شدن شکار غیرقانونی با معطوف شدن توجه اهالی به گونه‌های در حال انقراض و اهمیت حفاظت از آنها برای توسعه گردشگری حیات وحش و جذب گردشگران بیشتر از قبل آن.
روستای قلعه بالا به تعبیری دروازه ورودی پارک ملی و منطقه حفاظت‌شده توران است؛ جایی که مأمن یوزپلنگ ایرانی، زاغ بور و گور ایرانی است؛ حیواناتی که سال‌هاست خطر شکار و انقراض بر سرشان سایه افکنده. از 20 سال پیش با توسعه گردشگری و تأمین معیشت اهالی روستا، بسیاری از اهالی به اهمیت این گونه‌های جانوری و ضرورت حفاظت از آنها 
پی برده‌اند. اهالی قلعه بالا حالا می‌دانند که خیلی از تورها برای تماشای این گونه‌ها در فضای آزاد به قلعه بالا و محیط پیرامون آن می‌آیند و حفظ این گونه‌های در حال انقراض هم برای توسعه گردشگری و هم به سبب آنکه بخشی از هویت قلعه بالا شده‌اند، حیاتی است. امروز می‌توان المان‌های زاغ بور، گور و یوز ایرانی را در جای‌جای روستا دید؛ المان‌هایی فلزی که بر سر میدانگاه‌ها و کوچه‌های ده نصب شده‌اند. تصویری سه‌بعدی از یوز ایرانی که روی فلز برش خورده، کنار درخت‌های چنار سترگ روستا نصب شده است. کمی آن‌سوتر هم روی کاشی‌های آبی رنگی که بر کف زمین جانمایی شده، می‌توان نشانی از ردپا و نام گور ایرانی را دید.
حفاظت از محیط زیست و گونه‌های در معرض خطر حالا تبدیل به عاملی شده تا روستای قلعه بالا خیز بلندی بردارد؛ خیزی برای جهانی شدن و باز شدن درهای روستا به روی خیل پرشمار گردشگران داخلی و خارجی.
 
شوق اهالی برای ثبت جهانی روستا 
و توسعه گردشگری
نرگس فاضلی، کارشناس طبیعت‌گردی و پشتیبان پروژه ثبت جهانی روستای قلعه بالا در گفت‌و‌گو با خبرنگار «ایران» شرح چگونگی پیدایی شوق اهالی برای ثبت جهانی روستای قلعه بالا و حرکت در مسیر توسعه گردشگری و حفاظت از محیط‌زیست را این‌طور روایت می‌کند: «ابتدا باید اشاره کنم که پروژه روستاهای جهانی گردشگری از سال 2021 آغاز شد. در این زمان سازمان جهانی گردشگری تصمیم گرفت روستاهایی را که گردشگری، پیشران توسعه آنها بوده شناسایی کرده و شبکه بزرگی از این روستاها را به دنیا معرفی کند. ایران نیز عضو سازمان جهانی گردشگری بوده و در این برنامه شرکت کرده است. در سالیان گذشته هر سال تلاش‌هایی در کشور انجام شده و روستاهایی را برای ثبت جهانی به سازمان جهانی گردشگری معرفی کرده و پس از ارزیابی‌ها و داوری‌های انجام گرفته، توانسته‌ایم 8 روستای ایران از جمله روستاهای سهیلی، کندلوس، کندوان، شفیع‌آباد و اصفهک را جهانی کنیم. امسال نیز روستای قلعه بالا برای سال 2026 کاندیدای ثبت جهانی است. معرفی روستای قلعه بالا برای ثبت جهانی با اتکا به چند دلیل انجام شده است: اول آنکه بافت روستا کاملاً بکر و دست نخورده بوده و به‌خوبی حفظ شده است. دلیل دوم اما آن است که از حدود 20 سال پیش بخشی از اهالی به سبب آنکه پارک ملی توران(ذخیره‌گاه زیست‌کره و یکی از مهم‌ترین پارک‌های ملی ایران) در نزدیکی روستا واقع شده، آمدند و بخشی از زمین‌های خود را به شکل داوطلبانه واگذار و دام‌های خود را از زیستگاه یوزپلنگ خارج کردند تا این گونه در حال انقراض آسیب نبیند. وقتی این اتفاق افتاد برخی تسهیلگران و نیز تنی چند از اهالی روستا تلاش کردند تا یک معیشت جایگزین برای روستا پیدا کنند و این معیشت جایگزین گردشگری بود.»
وی افزود: «به این ترتیب با اتکا به بافت ارزشمند روستا، چیزی حدود 13 نفر از اهالی روستا خانه‌های خود را به اقامتگاه‌های بومگردی تبدیل کردند. در طول این سالیان، اهالی روستای قلعه بالا متوجه شدند که حفاظت از محیط‌زیست توانسته به اقتصاد روستا کمک کند. از سوی دیگر مردم روستا با اتکا به توسعه گردشگری و بهبود شرایط اقتصادی و فراهم شدن امکان فروش محصولات، هنرهای سنتی خود نظیر سوزن‌دوزی را احیا کرده‌اند و امروز می‌توان المان‌های پارک ملی توران نظیر زاغ را روی سوزن‌دوزی‌هایی که اهالی روستا به فروش می‌رسانند، دید. 
ایجاد برند برای فروش محصولات کشاورزی روستا نیز از تأثیرات جانبی توسعه گردشگری در این منطقه بوده است. افزون بر این اهالی روستا متوجه شده‌اند که استفاده از لباس‌های محلی و حفظ فرهنگ بومی تا چه میزان می‌تواند در توسعه گردشگری مفید باشد و به همین سبب لباس‌های محلی خود را احیا کرده و بر تن کرده‌اند. حتی امسال یک آیین قدیمی این منطقه به نام «تال و مهتال» را که از قدیم داشته‌اند و نوعی آیین باران‌خواهی بوده احیا و برگزار کردند و متوجه شدند که برگزاری مجدد این آیین می‌تواند تأثیر بالایی بر جذب گردشگر داشته باشد.»
 
دستاوردهای ثبت جهانی 
برای اهالی روستا
پشتیبان پروژه ثبت جهانی روستای قلعه بالا در پاسخ به این پرسش که ثبت جهانی این روستا می‌تواند چه آورده مشخصی برای اهالی داشته باشد، گفت: «نخست باید توجه داشت از 20 سال پیش که این روستا در مسیر توسعه گردشگری گام برداشته، دوره‌های توانمندسازی و آموزشی متعددی در آن برگزار شده و مردم روستا آگاه شدند که بحث محیط‌زیست تا چه میزان می‌تواند به اقتصاد آنها کمک کند. امروز مطرح شدن نام روستای قلعه بالا برای جهانی شدن، درخواستی بوده که در مرحله اول به عنوان مطالبه‌ای از سوی اهالی مطرح شده و خودشان اعلام کرده‌اند که می‌خواهند و باور دارند که می‌توانند جهانی شوند. کارشناسان مربوطه بسیاری از روستاها را بررسی کرده و به این نتیجه رسیده‌اند که معیارهای ثبت جهانی را دارد، اما قلعه بالا روستایی است که اهالی آن مطالبه جهانی شدنش را داشته‌اند. در خصوص دستاوردهای روستا از جهانی شدن نیز باید بگویم که معرفی روستا به عنوان روستای جهانی گردشگری از سوی سازمان جهانی گردشگری در واقع می‌تواند زمینه شناسانده شدن این روستا در سطح جهانی را فراهم کند. از این طریق قلعه بالا در وب‌سایت سازمان جهانی گردشگری معرفی می‌شود و تجربه‌های قبلی هم نشان داده روستاهایی که ثبت جهانی شده‌اند به لحاظ جذب تور و افزایش درآمدها از محل گردشگری پیشرفت داشته‌اند. باید توجه داشت که بسیاری از گردشگران به دنبال بازدید از برترین مقاصد هستند و قطعاً زمانی که گردشگر خارجی بخواهد به مقصدی برود، لیست‌هایی را که برترین مقاصد، شهرها و روستاها را معرفی می‌کند، بررسی خواهد کرد.»
وی در پاسخ به این پرسش که آیا اقدام عملی نیز برای تعریف و جذب تور و گردشگران برای کمک به توسعه گردشگری روستای قلعه بالا به انجام رسیده است یا خیر، گفت: «از زمانی که بحث حفاظت از یوزپلنگ ایرانی مطرح شد، یکی از اقدامات انجام‌شده بحث برگزاری تورهای گردشگری حیات وحش بود که مطرح و پیگیری شد. فعالان طبیعت‌گردی پرشماری آمدند و تلاش کردند که روستای قلعه بالا به دروازه ورودی پارک ملی توران تبدیل شود. نتیجه آنکه در این سال‌ها بسیاری از طبیعت‌گردان به روستای قلعه بالا آمده و خدمات اقامت، غذا، صنایع دستی و سوغات را در این روستا دریافت کرده، سپس برای بازدید از پارک ملی توران پس از هماهنگی با سازمان حفاظت محیط‌زیست به این پارک رفته و بازدید از حیات وحش را انجام می‌دهند. همین بازدیدها و توجه طبیعت‌گردان به روستای قلعه بالا باعث شده که در تابلوی ورودی آن بنویسند: «به قلعه بالا؛ روستای دوستدار گردشگری حیات‌وحش خوش آمدید.» در نهایت باید توجه داشت که نصب المان‌هایی از زاغ بور، نشان سه‌بعدی یوزپلنگ و گور ایرانی در روستا و وجود تابلوهای تفسیری روستا در خصوص زاغ بور و یوز ایرانی همه و همه گویای حضور تورهای طبیعت‌گردی در روستاست.»
 
قلعه بالا؛ 
روستای هدف گردشگری نجومی
روستای قلعه بالا افزون بر ظرفیت‌هایی که در زمینه گردشگری روستایی و طبیعت‌گردی دارد، به سبب آسمان صاف و کم بودن آلودگی‌های نوری در آن نیز به عنوان یکی از مقاصد گردشگران نجومی به حساب می‌آید و تورهای نجومی زیادی تاکنون به مقصد قلعه بالا برگزار شده است.
حامد میرزا‌خلیل، نماینده انجمن آسمان تاریک در ایران در خصوص حضور تورهای نجومی در روستای قلعه بالا به خبرنگار «ایران»، گفت: «حدود 15 سال است که فعالان گردشگری نجومی تورهایی را به مقصد روستای قلعه بالا برگزار می‌کنند. آسمان تاریک روستای قلعه بالا خصوصاً در فصل تابستان مورد توجه فعالان گردشگری نجومی قرار دارد، چرا که نوار کهکشان راه شیری در این منطقه بیشتر هویدا می‌شود و آسمان هم تاریک‌تر است.»
وی در ادامه متذکر شد: «البته باید توجه داشته باشیم که با توجه به الزامات رصد و توسعه گردشگری نجومی، ضرورت دارد از تاریک باقی ماندن آسمان روستا هم محافظت شود. در نظر داشته باشید که با توسعه روستا و حتی جهانی شدن آن، خطر مخدوش شدن امکان رصدستارگان در روستا وجود دارد. به هر روی استفاده از نور و چراغ‌های بیش از حد، برای رصد ستارگان مشکل ایجاد می‌کند. به نظرم استفاده محدود از چراغ در روستا، تنظیم جهت نور چراغ‌های نصب‌شده به سمت پایین و تعبیه درپوش‌هایی برای جلوگیری از ورود نور به آسمان از جمله اقداماتی است که باید طرف توجه قرار گیرد. افزون بر این باید از نورهای زرد برای تأمین روشنایی کوچه‌های روستا استفاده شود، چرا که نورهای سفید تأثیر بدی بر وضعیت رصد گذاشته و باعث می‌شود ستاره‌ها کم‌فروغ‌تر دیده شوند.»
این فعال گردشگری نجومی در پاسخ به این پرسش که ثبت جهانی می‌تواند چه دستاوردی برای روستای قلعه بالا داشته باشد، گفت: «به هر حال ثبت جهانی بر برندینگ روستا تأثیر دارد. ثبت جهانی کمک می‌کند تا وقتی گردشگران در داخل و خارج کشور جست‌و‌جوی اینترنتی انجام می‌دهند، متوجه شوند روستایی با ظرفیت‌های گردشگری مناسب و با بهره‌مندی از زیرساخت‌های اقامتی وجود دارد که بازدید از آن می‌تواند جذاب و در دسترس باشد. درواقع گردشگر می‌فهمد که در صورت بازدید از روستای قلعه بالا، برنامه مشخصی برای گردشگری هم در روز و هم در شب وجود دارد. گردشگر از زمان غروب تا طلوع خورشید یعنی در 12 ساعتی که هوا تاریک است، برنامه خاصی در روستا ندارد و می‌تواند در این مدت از مزایای گردشگری نجومی و رصد ستارگان بهره‌مند شود. در نهایت باید توجه داشت که این ثبت جهانی با برنامه‌ریزی صحیح می‌تواند به اشتغال‌زایی کمک کرده و به توسعه گردشگری روستای قلعه بالا بینجامد و امیدواریم این اتفاق بیفتد.»