رضا پیراسته
استاد مطالعات فرهنگی

اگر در قرن نوزدهم فوتبال بخشی از فرهنگ عمومی بود، در قرن بیست‌ویکم به یکی از مهم‌ترین صنایع فرهنگی جهان تبدیل شده است. گردش مالی صدها میلیارد دلاری، رسانه‌های جهانی، برندهای چندملیتی، بازار نقل‌وانتقال بازیکنان، اقتصاد تبلیغات و پلتفرم‌های دیجیتال، همگی نشان می‌دهند که فوتبال دیگر صرفاً یک ورزش نیست؛ بلکه نظامی گسترده برای تولید معنا، مصرف و قدرت است.

فوتبال به مثابه میدان قدرت
پیر بوردیو، نظریه‌پرداز فرانسوی، جامعه را متشکل از «میدان»‌های مختلف می‌دانست؛ عرصه‌هایی که در آنها بازیگران برای کسب سرمایه و نفوذ با یکدیگر رقابت می‌کنند. از نگاه او، سرمایه فقط پول نیست. شهرت، اعتبار، دانش، منزلت اجتماعی و نفوذ فرهنگی نیز نوعی سرمایه‌اند. در دنیای امروز، فوتبال دقیقاً چنین میدانی است. باشگاه‌ها، بازیکنان، رسانه‌ها، اسپانسرها، دولت‌ها و حتی هواداران در رقابتی دائمی برای کسب انواع سرمایه قرار دارند. باشگاهی مانند رئال مادرید یا منچسترسیتی تنها یک تیم ورزشی نیست؛ بلکه یک برند جهانی است که سرمایه اقتصادی را به سرمایه نمادین و فرهنگی تبدیل می‌کند.
در این میدان، جام جهانی نیز صرفاً یک تورنمنت ورزشی نیست؛ بلکه کشورها از طریق آن تلاش می‌کنند تصویر مطلوبی از خود به جهان عرضه کنند. به همین دلیل، فوتبال به ابزار مهمی برای «قدرت نرم» تبدیل شده است. دولت‌ها می‌کوشند از موفقیت‌های فوتبالی برای افزایش اعتبار بین‌المللی، تقویت انسجام ملی و ارتقای جایگاه خود در افکار عمومی جهانی بهره ببرند.
به بیان دیگر، فوتبال امروزی بخشی از ژئوپلتیک معاصر است. همان‌گونه که در گذشته ناوگان‌های نظامی یا صنایع سنگین نماد قدرت بودند، امروز ورزش و بویژه فوتبال نیز به یکی از ابزارهای نمایش قدرت ملی تبدیل شده است.
جامعه نمایش
و کالایی شدن رویا
تحلیل لویی دوبور، فیلسوف فرانسوی، برای فهم فوتبال معاصر و پیچیدگی‌هایش روشنگرتر است. دوبور در کتاب مشهور «جامعه نمایش» استدلال می‌کند که در جهان مدرن، واقعیت به تدریج جای خود را به تصاویر داده است. انسان‌ها بیش از آن‌که با واقعیت زندگی کنند، با بازنمایی‌ها، تصاویر و نمایش‌ها زندگی می‌کنند. اگر این ایده را به فوتبال تعمیم دهیم، درمی‌یابیم که بخش بزرگی از فوتبال امروز نه در زمین مسابقه، بلکه در شبکه‌های تلویزیونی، رسانه‌های اجتماعی، تبلیغات و صنعت سرگرمی رخ می‌دهد. میلیاردها نفر مسابقات را از طریق صفحه نمایش دنبال می‌کنند. ستارگان فوتبال به اینفلوئنسرهای جهانی تبدیل شده‌اند. لحظات بازی بارها بازتولید، تدوین و منتشر می‌شوند. حتی گاه تصویری که از یک بازیکن ساخته می‌شود، از عملکرد واقعی او مهم‌تر است. در چنین وضعیتی، فوتبال به «کارخانه تولید رویا» تبدیل می‌شود؛ رویای موفقیت، شهرت، ثروت و قهرمانی. صنعت فوتبال این رویاها را تولید و در مقیاسی جهانی توزیع می‌کند. این همان چیزی است که دوبور آن را «منطق نمایش» می‌نامید: تبدیل تجربه انسانی به مجموعه‌ای از تصاویر جذاب و مصرف‌پذیر.

کارکردهای پنهان فوتبال
فوتبال در جهان امروز چند کارکرد هم‌زمان را برعهده گرفته است. اول، کارکرد هویت‌سازی؛ فوتبال برای میلیون‌ها نفر منبع تعلق جمعی است. هواداری از یک تیم یا تیم ملی نوعی احساس عضویت و همبستگی ایجاد می‌کند.
دوم، کارکرد اقتصادی؛ فوتبال به یکی از سودآورترین صنایع فرهنگی جهان تبدیل شده است. از فروش حق پخش گرفته تا تبلیغات، گردشگری ورزشی، پوشاک و اقتصاد دیجیتال، شبکه‌ای عظیم از فعالیت‌های اقتصادی پیرامون آن شکل گرفته است. سوم، کارکرد سیاسی؛ دولت‌ها و نخبگان سیاسی از فوتبال برای تقویت مشروعیت، تولید غرور ملی یا مدیریت افکار عمومی استفاده می‌کنند.
چهارم، کارکرد عاطفی؛ فوتبال یکی از معدود عرصه‌هایی است که هنوز می‌تواند احساسات جمعی گسترده ایجاد کند. در جهانی که بسیاری از تجربه‌های انسانی فردی و پراکنده شده‌اند، فوتبال لحظاتی از تجربه مشترک خلق می‌کند.

فوتبال در عصر سلطه فناوری
جام جهانی ۲۰۲۶ را می‌توان نماد مرحله جدیدی از تحول فوتبال دانست. ورود گسترده سرمایه‌های آمریکایی، نقش فزاینده پلتفرم‌های دیجیتال، توسعه هوش مصنوعی در تحلیل مسابقات و جهانی‌تر شدن بازار هواداری، همگی نشان می‌دهند که فوتبال بیش از پیش در حال ادغام با منطق سرمایه‌داری دیجیتال است. با این حال، جذابیت فوتبال صرفاً در اقتصاد آن نیست. راز ماندگاری این بازی در آن است که همچنان می‌تواند در دل پیچیده‌ترین ساختارهای اقتصادی و رسانه‌ای، لحظه‌ای ناب از عدم قطعیت خلق کند. هنوز هیچ الگوریتمی نمی‌تواند نتیجه یک مسابقه بزرگ را با قطعیت پیش‌بینی کند. هنوز یک گل در دقیقه نود می‌تواند تمام محاسبات را برهم بزند. شاید به همین دلیل است که فوتبال در عصر سلطه فناوری، همچنان محبوب‌ترین بازی جهان باقی مانده است. این ورزش از یک سو صنعتی عظیم برای تولید سرمایه و نمایش است و از سوی دیگر، عرصه‌ای برای تجربه امید و رویا.