اعظم فارسیجانی
کارشناس انرژی

یازدهمین اجلاس وزرای انرژی بریکس در هند را می‌توان یکی از مهم‌ترین رویدادهای دیپلماسی انرژی جمهوری اسلامی ایران در سال‌های اخیر دانست. اهمیت این نشست فقط به حضور محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت، در جلسات رسمی محدود نبود، بلکه در مجموعه‌ای از دیدارهای دوجانبه، طرح ابتکارهای تازه و تبیین مواضع راهبردی ایران درباره آینده بازار انرژی نمود پیدا کرد. این اجلاس در شرایطی برگزار شد که منطقه غرب آسیا به‌تازگی آثار جنگ تحمیلی آمریکا علیه ایران را پشت سر گذاشته و همزمان، نشانه‌هایی از کاهش محدودیت‌های صادرات نفت ایران نیز در حال ظهور است. از این منظر، حضور ایران در بریکس را باید نشانه ورود دیپلماسی نفتی کشور به مرحله‌ای تازه دانست؛ مرحله‌ای که هدف آن بازسازی اعتماد، توسعه همکاری‌های انرژی و آماده‌سازی زمینه حضور فعال‌تر ایران در بازار جهانی است.
در شرایطی که بازار جهانی انرژی با نااطمینانی‌های ژئوپلتیکی، تغییر مسیرهای تجارت و بازتعریف ائتلاف‌ها مواجه است، گفت‌وگو با شرکای سنتی و اقتصادهای نوظهور اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند. در این چارچوب، مذاکرات با هند به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان انرژی جهان و یکی از مشتریان سنتی نفت ایران، حامل این پیام بود که تهران آماده است روابط انرژی خود را بر پایه اعتماد متقابل، منافع مشترک و همکاری‌های بلندمدت بازتعریف کند. گفت‌وگو با آفریقای جنوبی نیز در راستای تقویت همکاری‌های جنوب-جنوب و استفاده از ظرفیت‌های درون‌گروهی بریکس قابل ارزیابی است.
این رایزنی‌ها از زاویه‌ای دیگر نیز اهمیت داشتند. حملات اخیر به زیرساخت‌های انرژی ایران، طبعاً پرسش‌هایی درباره امنیت عرضه در منطقه خلیج فارس ایجاد کرده بود. هرچند ایران در جریان این چالش بار دیگر مسئولیت‌پذیری خود را در قبال امنیت انرژی جهانی نشان داد، اما طبیعی بود که برخی شرکای تجاری نسبت به آینده همکاری‌ها دغدغه داشته باشند. 
حضور فعال در اجلاس بریکس و گفت‌وگوی مستقیم با مقام‌های انرژی کشورهای عضو، فرصتی برای کاهش این نگرانی‌ها، تقویت اعتماد و ترسیم چشم‌انداز همکاری بود.
در نشست رسمی وزرای انرژی، تصویری روشن از دیدگاه تهران درباره امنیت انرژی جهانی ارائه  شده است. طرح این موضوع در جمع بزرگ‌ترین تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان انرژی جهان، یادآور این واقعیت بود که امنیت انرژی مفهومی فراتر از مرزهای ملی دارد و تعرض به زیرساخت‌های انرژی، آثار جهانی بر جا می‌گذارد.
در ادامه، ایران بر ضرورت اتخاذ رویکردی واقع‌گرایانه در سیاست‌گذاری انرژی نیز تأکید کرد. افزایش تقاضای جهانی، ریسک‌های ژئوپلتیکی، نوسان‌های بازار، محدودیت سرمایه‌گذاری و الزامات مقابله با تغییرات اقلیمی، همه نشان می‌دهد که همکاری بین‌المللی باید جایگزین رویکردهای یکجانبه شود. در همین چارچوب، هشدار نسبت به حذف شتاب‌زده سوخت‌های فسیلی نیز واجد اهمیت بود. گذار انرژی اگر بدون فراهم شدن زیرساخت‌های لازم و بدون توجه به نیاز کشورهای در حال توسعه دنبال شود، نه‌تنها امنیت انرژی را تضعیف می‌کند، بلکه می‌تواند فقر انرژی را نیز تشدید کند.
یکی از مهم‌ترین محورهای حضور ایران در این نشست، ارائه پیشنهادهای عملی برای همکاری در چارچوب بریکس بود. هیئت ایرانی با تأکید بر سهم قابل توجه اعضای این گروه در تولید، مصرف، ذخایر و فناوری‌های انرژی، پیشنهاد تشکیل «مشارکت امنیت انرژی بریکس» را مطرح کرد. این ابتکار با هدف افزایش تاب‌آوری بازار، تقویت امنیت عرضه و تقاضا، تبادل منظم اطلاعات، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی، ارتقای توان واکنش به بحران‌ها و تشویق سرمایه‌گذاری در پروژه‌های راهبردی انرژی ارائه شد؛ پیشنهادی که در صورت پیگیری، می‌تواند به یکی از محورهای مهم همکاری انرژی در میان اعضا تبدیل شود. در کنار این موضوع، استقبال ایران از راه‌اندازی «مرکز دیجیتال تعالی بریکس برای شبکه‌های هوشمند و ذخیره‌سازی انرژی» نیز حائز اهمیت بود. این ابتکار نشان می‌دهد که همکاری انرژی در جهان امروز دیگر فقط به تولید و تجارت نفت محدود نیست، بلکه فناوری، انتقال دانش، دیجیتالی‌سازی و هوشمندسازی شبکه‌ها نیز به بخشی از مزیت رقابتی کشورها تبدیل شده است. از این منظر، مشارکت فعال در چنین سازوکارهایی می‌تواند به کاهش شکاف فناوری و تقویت زیرساخت‌های نوین انرژی در میان اعضا کمک کند.
در مجموع، اجلاس انرژی بریکس در هند را باید فراتر از یک نشست دوره‌ای ارزیابی کرد. حضور فعال ایران، رایزنی با شرکای مهم، طرح ابتکارهای راهبردی و دفاع از مفهوم امنیت انرژی نشان داد که دیپلماسی نفتی کشور در حال عبور از رویکردی صرفاً تجاری و حرکت به سمت دیپلماسی نهادمند و چندلایه است. این رویکرد می‌تواند در دوره پساجنگ و در میانه تحولات جدید بازار جهانی، دیپلماسی نفتی ایران را به یکی از مهم‌ترین ابزارهای دیپلماسی اقتصادی و سیاست خارجی کشور تبدیل کند.