شهریار صادقی
گروه اقتصادی

بررسی‌ها نشان می‌دهد از ابتدای سال‌جاری تا 22 خرداد ماه، تنها از طریق اوراق گام، بیش از 20 هزارمیلیارد تومان تأمین مالی زنجیره تولید توسط سیاست‌گذار پولی صورت گرفته است. این در حالی است که این رقم در بازه مشابه سال گذشته تنها 3.6 هزار میلیارد تومان بوده است. به عبارت دیگر در حدود سه ماه ابتدایی 1405 نسبت به سه ماه ابتدایی سال گذشته، تأمین مالی زنجیره تولید از طریق گواهی اعتبار مولد(گام)، 5.6 برابر شده است. همچنین مجموع تأمین مالی از طریق ابزارهای تأمین مالی زنجیره تولید از ابتدای امسال تا 22 خرداد ماه بالغ بر 78 هزار میلیارد تومان بوده است. با توجه به شرایط جنگی که در چند ماه اخیر کشور با آن روبه‌رو بوده است، افزایش چند برابری تأمین مالی تولید از طریق این ابزار، تأثیر قابل توجهی بر اقتصاد ایران داشته است. ابزارهای نوین تأمین مالی مانند اوراق گام بر خلاف شیوه سنتی تأمین مالی، بار تورمی بسیار کمتری به همراه دارد. در این گزارش به بررسی عملکرد و معرفی گواهی اعتبار مولد (گام) که یکی از ابزارهای تأمین مالی زنجیره تولید به شمار می‌رود، پرداخته شده است.
 
برداشت اول؛ 
گام درمان کدام درد است؟
تأمین مالی همواره یکی از گلوگاه‌های اصلی اقتصاد ایران بوده است. بنگاه‌های تولیدی برای ادامه فعالیت و تأمین سرمایه در گردش خود، به‌طور سنتی به تسهیلات بانکی متکی هستند. اما این شیوه تأمین مالی، با مشکلات ساختاری عمده گره خورده است. اول آنکه اعطای تسهیلات بانکی اغلب از مسیر خلق پول جدید صورت می‌گیرد و در فقدان انضباط پولی، به رشد مداوم نقدینگی و تشدید تورم دامن می‌زند. یعنی تأمین مالی تولید به بهای کاهش قدرت خرید کل اقتصاد تمام می‌شود.
دومین مشکل، نشت منابع به بخش‌های غیرمولد است. به عبارت دیگر تسهیلات نقدی پس از پرداخت به بنگاه، لزوماً در زنجیره تولید باقی نمی‌ماند و ممکن است به بازارهای سوداگرانه‌ای مانند ارز، طلا و مسکن سرازیر شود. در نتیجه، نظام تأمین مالی سنتی هم تورم‌زا بوده و هم در هدایت واقعی اعتبارات به سمت تولید ناکام مانده است.
همچنین در زنجیره تولید که چندین بنگاه حضور دارند، هر بنگاه برای تأمین مالی سرمایه در گردش خود تقاضای تسهیلات دارد، در نتیجه تقاضای وام افزایش یافته و با توجه به محدودیت منابع بانکی، به بسیاری از بنگاه‌ها اعتبار نخواهد رسید.

برداشت دوم؛ 
داستان تولد یک ابزار
در نظام تأمین مالی ایران، یک ابزار نوین برای تأمین مالی زنجیره تولید طراحی شده است. اوراق گام (گواهی اعتبار مولد) ابزاری بازارمحور است که با هدف هدایت نقدینگی به سمت بخش واقعی تولید و رفع تنگنای سرمایه در گردش بنگاه‌ها طراحی شده است. این اوراق، اسناد بدهی با نام یا بی‌نامی هستند که بانک‌ها به درخواست بنگاه‌ خریدار و فروشنده و بر مبنای اعتبار خریدار صادر می‌کنند.
پس از اینکه اوراق توسط بانک صادر شد، خریدار آن را به فروشنده تحویل می‌دهد. فروشنده که اکنون مالک اوراق است، می‌تواند پس از سررسید (1 تا 12 ماه)، مبلغ اسمی را از بانک دریافت کند. ویژگی گام در اینجا است که فروشنده می‌تواند اوراق را در زنجیره تولید و کالاهای واسطه‌ای به ‌عنوان ابزار پرداخت به کار گیرد. به عبارت دیگر فروشنده می‌تواند برای تأمین مواد اولیه خود، اوراق را به شخص دیگری در زنجیره تولید منتقل کند. در این شرایط نقدینگی جدیدی وارد اقتصاد نمی‌شود که آثار ضد تورمی دارد.
همچنین فروشنده یا دارنده اوراق گام می‌تواند قسمتی از مبلغ اوراق را قبل از سررسید از طریق بازار سرمایه نقد کند. همچنین از طریق اوراق گام امکان تسویه بدهی مالیاتی نیز وجود دارد.

مسیر پرفراز و نشیب 
یک نوآوری مالی
بررسی‌ها نشان می‌دهد حجم اوراق گام منتشر شده در اولین سال (1399) حدود یک و نیم هزار میلیارد تومان بوده است. پس از یک روند صعودی و آشنایی بیشتر بنگاه‌ها و بازیگران اقتصادی، این رقم در سال 1401 به بیش از 51 هزار میلیارد تومان رسید. این رقم در سال‌های 1402 و 1403 به ترتیب به حدود 12 و 20 همت رسید. اکنون سؤالی مهم مطرح می‌شود، این کاهش چشمگیر به چه دلیل بوده است؟
یکی از اصلی‌ترین اهداف اوراق گام، تأمین مالی کل زنجیره تولید بوده است. به عبارت دیگر به جای اینکه هر بنگاه جداگانه تقاضای تسهیلات کند، اوراق گام در زنجیره می چرخد و تأمین مالی سرمایه در گردش بنگاه‌ها نیز انجام می شود. در سال‌های ابتدایی انتشار اوراق گام، در همان ابتدای زنجیره (اولین فروشنده‌ای که اوراق را دریافت می‌کرد)، اوراق را در بازار سرمایه به فروش می‌رساند. در این وضعیت اوراق از چرخه خارج شده و هدف تأمین مالی زنجیره‌ای نیز محقق نمی‌شد.
از همین رو سیاست‌گذار دست به یک اقدام اصلاحی زد. در اولین نسخه اصلاحی حلقه اول امکان تنزیل را نداشت. در اصلاحاتی که در سال 1402 صورت گرفت؛ اولین شخصی که اوراق را دریافت می‌کند، تنها 25 درصد اوراق را می‌تواند در بازار سرمایه به فروش برساند. چنانچه اوراق به بنگاه بعدی در زنجیره منتقل شود، 50 درصد اوراق قابل فروش در بازار سرمایه است، چنانچه این حلقه ادامه یابد، نفر بعدی می‌تواند 75 درصد مبلغ اوراق را به فروش برساند. این سیاست اصلاحی پس از سال 1401 تقاضا برای اوراق گام را کاهش داد.
اکنون بر اساس آخرین اصلاحات صورت گرفته، سقف مجاز تنزیل و یا انتقال اوراق گام به بازار سرمایه توسط هر متقاضی حداکثر 50 درصد است.
سیاست‌گذار تدبیری اندیشید تا انگیزه بنگاه‌ها برای چرخاندن بیشتر اوراق در زنجیره تولید افزایش یابد. اوراق هرچه بیشتر در حلقه‌های زنجیره تولید بچرخد، قابلیت‌هایش افزایش پیدا خواهد کرد. بر همین اساس می‌توان گفت سیاست‌گذار در جهت تحقق هدف اصلی تأمین مالی زنجیره‌ای، دست به این اصلاحات زد.

جهش اوراق گام 
در سال 1404 و جاری
پس از کاهش حجم اوراق در سال 1402 و 1403، با افزایش شناخت فعالین اقتصادی از این ابزار و فهم مزایای اوراق گام، حجم انتشار اوراق گام در سال 1404 حتی از سال 1401 هم بالاتر رفت و به نزدیک 53 هزار میلیارد تومان رسید.
از ابتدای سال‌جاری تا 22 خرداد ماه، بالغ بر 20 همت اوراق گام توسط شبکه بانکی منتشر شده که نسبت به بازه مشابه سال گذشته 463 درصد رشد داشته است. از ابتدای سال 1404 تا 23 خرداد همین سال(11 هفته)، 3.6 همت اوراق منتشر شده، این در حالی است که تنها در یک هفته منتهی به 22 خرداد سال‌جاری، بالغ بر 2 هزار میلیارد تومان اوراق گام منتشر شده است.
همچنین بررسی‌ها نشان می‌دهد از ابتدای خلق این ابزار توسط بانک مرکزی تا کنون، 167 هزار میلیارد تومان تأمین مالی با حداقل هزینه‌های تورمی در اقتصاد ایران از طریق گواهی اعتبار مولد(گام) صورت گرفته است.