جامعهای که باید دوباره ساخته شود
جبار رحمانی
استادیار پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی
وقتی از بازسازی پس از جنگ سخن میگوییم، معمولاً ذهنها به سمت بازسازی شهرها، جادهها، نیروگاهها، کارخانهها و زیرساختهای آسیبدیده میرود. اما تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد که مهمترین مسأله در دوران پساجنگ، نه ساختمانهایی است که ویران شدهاند، بلکه جامعهای است که دچار آسیب شده است. جنگ، صرفنظر از اینکه در ایران رخ دهد یا در هر نقطه دیگری از جهان و بهویژه خاورمیانه، همواره دو دسته خسارت بر جای میگذارد؛ اول خسارتهای مادی که شامل نابودی زیرساختها، منابع اقتصادی، فناوری، تأسیسات خدماتی، شبکههای انرژی و سرمایههای فیزیکی است و دوم، خسارتهای انسانی که در بسیاری از موارد آثار آن عمیقتر، ماندگارتر و دشوارتر از خسارتهای مادی است.
منابع انسانی، بزرگترین سرمایه هر جامعهاند. جنگ تنها جان انسانها را نمیگیرد، بلکه احساس امنیت، امید، اعتماد و کیفیت زندگی را نیز از میان میبرد. به همین دلیل اگرچه هزینههای اقتصادی و عمرانی جنگ اهمیت فراوانی دارند، اما تجربه جهانی بازسازی پس از جنگ نشان داده است که اولویت اصلی باید ترمیم جامعه باشد.
در هر جنگ، گروهی جان خود را از دست میدهند و بیتردید آنان قربانیان مستقیم خشونت نظامی دشمن هستند، اما مسأله اصلی پس از پایان جنگ، بازماندگاناند. کسانی که تلخی جنگ را با تمام وجود لمس کردهاند؛ عزیزان خود را از دست دادهاند، خانه نابود شده، ناامنی را تجربه کردهاند و آثار روانی خشونت جنگ را تا سالها با خود حمل میکنند. از این منظر، مسأله اصلی پس از جنگ نه جانباختگان، بلکه ماندگان هستند؛ انسانهایی که باید دوباره امکان زندگی عادی، امید به آینده و احساس تعلق به جامعه را بازیابند.
به همین دلیل، مهمترین اولویت در دوران پساجنگ، بازگرداندن جامعه به وضعیت عادی و حتی بهتر از گذشته است. البته این به معنای بازتولید شرایط پیش از جنگ نیست. یکی از مهمترین درسهای تجربههای جهانی این است که بازسازی موفق، صرفاً بازگشت به گذشته نیست، بلکه فرصتی برای اصلاح کاستیها و حرکت به سمت آیندهای بهتر است. جامعهای که از دل یک بحران بزرگ بیرون آمده، اگر همان رویههای بعضا ناکارآمد و همان ضعفهای پیشین را تکرار کند، در واقع فرصت تاریخی خود را از دست داده است.
از همین رو، بازسازی باید بیش از هر چیز بر افزایش کیفیت زندگی اجتماعی متمرکز باشد. اعتماد عمومی، مشارکت اجتماعی، انسجام ملی، سرمایه اجتماعی و سلامت روان جمعی باید در مرکز برنامههای بازسازی قرار گیرند. جامعهای که در مساله اعتماد دچار ضعف باشد، حتی اگر بهترین پروژههای اقتصادی و عمرانی را اجرا کند، در نهایت با مشکلاتی در مسیر توسعه روبهرو خواهد شد.
بر اساس تجربه کشورهای مختلف، برنامه بازسازی موفق نخواهد بود اگر صرفاً از بالا و تنها توسط دولت طراحی و اجرا شود. البته نقش دولت در دوران پساجنگ کاملاً بنیادین و غیرقابل انکار است. بخش اعظم امکانات اجرایی، منابع مالی، زیرساختهای مدیریتی و ظرفیتهای برنامهریزی در اختیار دولت قرار دارد و بدون حضور فعال آن، امکان مدیریت فرآیند بازسازی وجود ندارد. اما این نقش نباید به معنای انحصار تصمیمگیری باشد. دولت زمانی موفق خواهد بود که بتواند زمینه مشارکت واقعی جامعه را فراهم کند و از ظرفیت نهادهای مدنی، تشکلهای اجتماعی، انجمنهای تخصصی و گروههای مردمی برای طراحی، اجرا، نظارت و اصلاح سیاستهای بازسازی بهره بگیرد.
نهادهای مدنی در چنین شرایطی صرفاً مجریان بخشی از برنامهها نیستند، بلکه میتوانند به مثابه عقل جمعی جامعه عمل کنند؛ سیاستها را نقد کنند، کیفیت اجرای آنها را مورد ارزیابی قرار دهند، خطاها را گوشزد کنند و به اصلاح مستمر فرآیند بازسازی کمک کنند. این مشارکت نه به معنای تضعیف دولت، بلکه به معنای افزایش کارآمدی دولت و تقویت سرمایه اجتماعی است.
واقعیت آن است که بازسازی اقتصادی، نظامی، فناورانه یا حتی سیاسی، بدون بهبودهای اجتماعی به نتیجه مطلوب نخواهد رسید. ممکن است توان نظامی کشور آسیب دیده باشد و نیازمند بازسازی باشد؛ ممکن است زیرساختهای اقتصادی و صنعتی نیاز به سرمایهگذاری گسترده داشته باشند یا فناوریهای جدید برای احیای تولید ضروری باشند، اما همه این اقدامات زمانی اثربخش خواهند بود که جامعه نیز احساس کند بخشی از این فرآیند است و آینده خود را در آن میبیند. بهبود اجتماعی زمانی تحقق پیدا میکند که همبستگی ملی تقویت شود، اعتماد افزایش یابد، احساس مشارکت در میان شهروندان شکل بگیرد و مردم خود را بازیگران اصلی آینده کشور بدانند، نه صرفاً مخاطبان تصمیمهای دولت. اگر جامعه بتواند خود را تقویت کند و احساس توانمندی و عاملیت بیشتری داشته باشد، سایر ابعاد بازسازی نیز با سرعت و کیفیت بیشتری پیش خواهند رفت.
از سوی دیگر، تجربه جهانی نشان میدهد که موفقیت بازسازی بدون تعامل سازنده با جهان نیز دشوار خواهد بود. بسیاری از فناوریها، تجهیزات، سرمایهها و حتی دانش فنی مورد نیاز برای بازسازی از طریق همکاریهای بینالمللی تأمین میشود. هیچ کشوری، بویژه پس از یک جنگ گسترده، به تنهایی قادر به تأمین همه نیازهای خود نیست. بنابراین بهبود روابط بینالمللی، بهرهگیری از ظرفیت سازمانهای بینالمللی و ایجاد تعاملات اقتصادی و فناورانه با جهان، بخشی از الزامات بازسازی موفق است.
در کنار این موضوع، بازسازی فرصتی برای اصلاح ساز وکارهای داخلی نیز هست. اگر پیش از جنگ تبعیضهای در اقتصاد یا جامعه وجود داشته که به کاهش اعتماد و افزایش نارضایتی منجر شدهاند، بازسازی واقعی مستلزم رفع این شکافهاست. بخش قابل توجهی از مطالبات اجتماعی در سالهای اخیر حول محور عدالت، رفع تبعیض و برابری فرصتها شکل گرفته است. بیتوجهی به این مطالبات، سرمایه اجتماعی را تضعیف خواهد کرد و فرآیند بازسازی را با چالش روبهرو میکند.
در نهایت، سرنوشت دوران پساجنگ را صرفاً پیروزی یا شکست نظامی تعیین نمیکند. تاریخ نمونههای فراوانی را پیش روی ما قرار داده است که در آنها پیروزیهای بزرگ نظامی، به دلیل ضعف انسجام اجتماعی، به مشکلات سیاسی و اجتماعی انجامیده است. در مقابل، کشورهایی نیز وجود داشتهاند که با وجود شکستهای نظامی، به دلیل توانایی در پاسخ به نیازهای جامعه، تقویت سرمایه اجتماعی و ایجاد همبستگی ملی، مسیر توسعه و پیشرفت را با موفقیت طی کردهاند.
از این منظر، مهمترین سرمایه هر کشور در دوران پساجنگ، نه صرفاً تجهیزات نظامی و نه زیرساختهای عمرانی، بلکه جامعهای توانمند، منسجم و امیدوار است. اگر جامعه بتواند مشکلات خود را ترمیمکند، سایر ابعاد بازسازی ــ از اقتصاد و سیاست گرفته تا فرهنگ، فناوری و امنیت ــ نیز با موفقیت بیشتری به سرانجام خواهند رسید. آینده پساجنگ در توان جامعه برای ترمیم خود، بازسازی اعتماد و خلق همبستگی تازه رقم خواهد خورد.
