سفر پزشکیان به اسلام آباد؛ متوازنسازی کانال پیام
ماشاءالله شاکری
سفیر پیشین در پاکستان
مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری روز گذشته در سفری یک روزه میهمان اسلام آباد شد. این سفر در شرایطی انجام میشود که نقش اسلامآباد در توقف تنشهای اخیر و فراهم شدن مقدمات ورود به مرحله جدید مذاکرات هستهای بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. پس از آنکه تلاشهای میانجیگرانه پاکستان در روند پایان دادن به بحران و ایجاد بستر گفتوگوها به نتیجه رسید، اکنون سفر پزشکیان به اسلامآباد در چارچوب ارزیابی جایگاه و کارکرد این میانجی منطقهای قابل ارزیابی است.
در این روند شاید مهمترین مسأله در تحلیل نقش پاکستان، چگونگی واگذاری مسئولیت میانجیگری به اسلامآباد باشد. شواهد موجود نشان میدهد که آمریکا از ایفای چنین نقشی توسط پاکستان استقبال کرده و حتی در مواردی این مسئولیت را به اسلامآباد واگذار کرده است. پاکستان تلاش دارد خود را به عنوان کشوری دارای ظرفیت صلحسازی و میانجیگری در سطح منطقه معرفی کند. این کشور مایل است در عرصه بینالمللی تصویری از توانایی خود در مدیریت بحرانها و ایجاد آشتی میان بازیگران منطقهای ارائه دهد. در چنین فضایی تحولات ماههای اخیر نشان داده است که پاکستان به یکی از کانالهای مهم ارتباطی میان تهران و واشنگتن تبدیل شده است. این در حالی است که سفرهای متعدد مقامهای پاکستانی از وزیر کشور و فرماندهان نظامی گرفته تا رایزنیهای مقامات عالیرتبه این کشور عمدتاً در مسیری صورت گرفته که طی آن پیامها، ارزیابیها و دیدگاههای طرف آمریکایی به تهران منتقل شده است. این روند اگرچه در کاهش سوءبرداشتها و حفظ مسیر گفتوگوها مؤثر بوده اما تاکنون بیشتر جنبه یکسویه داشته است.
از همین رو، سفر رئیسجمهوری ایران را میتوان تلاشی برای ایجاد توازن در این کانال ارتباطی دانست. تهران انتظار دارد کشوری که نقش میانجی را بر عهده گرفته، بتواند دیدگاهها، دغدغهها، مطالبات و خطوط قرمز جمهوری اسلامی ایران را نیز با دقت و جدیت به طرف مقابل منتقل کند. در واقع، نقش مؤثر یک میانجی زمانی معنا پیدا میکند که انتقال پیامها در هر دو مسیر و به صورت متوازن انجام شود.
حضور عالیترین مقام اجرایی ایران در کشوری که در مقطع کنونی بخشی از مسئولیت انتقال پیامها و تسهیل ارتباطات میان تهران و واشنگتن را بر عهده گرفته، میتواند زمینه را برای طرح مستقیم مطالبات، نگرانیها و مواضع جمهوری اسلامی ایران فراهم کند. در شرایطی که تعدد واسطهها در فرآیندهای دیپلماتیک ممکن است به سوءبرداشت، تفسیرهای متفاوت یا انتقال ناقص پیامها منجر شود، تهران تلاش دارد دیدگاههای سیاسی، امنیتی و راهبردی خود را در بالاترین سطح و با کمترین واسطه به طرف آمریکایی منتقل کند. به این ترتیب تهران میکوشد از کانال ایجادشده میان دو کشور برای انتقال مستقیم مواضع و مطالبات خود به واشنگتن بهره بگیرد تا پاکستان در کنار انتقال پیامهای آمریکا به ایران، نقش بازتاب دهنده دیدگاهها و خواستههای تهران را نیز ایفا کند. چنین مسیری میتواند به کاهش سوءبرداشتها و افزایش دقت در انتقال پیامهای راهبردی میان دو طرف کمک کند. از سوی دیگر پاکستان از منظر منافع ملی و ملاحظات امنیتی خود به دنبال مهار تنشها و جلوگیری از گسترش بیثباتی در محیط پیرامونی خویش است. اسلامآباد در منطقهای قرار گرفته که هرگونه تشنج، آشوب و ناامنی در غرب آسیا و حوزه خلیج فارس میتواند به سرعت آثار خود را بر امنیت داخلی، ثبات سیاسی و شرایط اجتماعی این کشور بر جای بگذارد. از همین رو، مقامات پاکستانی به خوبی آگاهند که پیامدهای استمرار بحرانهای منطقهای میتواند به درون مرزهای پاکستان نیز سرایت کند. اسلامآباد میداند که ثبات منطقه بدون مشارکت و نقشآفرینی ایران امکانپذیر نیست و هرگونه ترتیبات امنیتی در غرب آسیا ناگزیر باید جایگاه و منافع تهران را نیز در نظر بگیرد. به همین دلیل، همکاری با ایران و حفظ ثبات در روابط دوجانبه برای پاکستان ضرورتی راهبردی برای تأمین امنیت و ثبات داخلی این کشور محسوب میشود. در کنار ملاحظات امنیتی، منافع اقتصادی پاکستان نیز عامل مهمی در تحرکات دیپلماتیک این کشور به شمار میرود. بخش قابل توجهی از نیروی کار پاکستانی در کشورهای حوزه خلیج فارس مشغول فعالیت هستند و درآمدهای حاصل از حضور این نیروها یکی از منابع مهم اقتصادی پاکستان محسوب میشود. از این منظر، هرگونه آشفتگی سیاسی یا بحران اقتصادی در کشورهای منطقه میتواند به صورت مستقیم بر اقتصاد پاکستان اثر بگذارد و بخشی از منابع درآمدی این کشور را با تهدید مواجه کند. از این منظر، سفر پزشکیان به اسلامآباد میتواند حامل پیامی دوگانه باشد؛ از یک سو قدردانی از تلاشهای همسایهای که در کاهش تنشها نقشآفرینی کرده و از سوی دیگر مطالبه ایفای نقش متوازنتر از سوی پاکستان. اگر اسلامآباد بتواند دیدگاهها و مطالبات تهران را در بالاترین سطوح و به صورت مستقیم به طرف آمریکایی منتقل کند، آنگاه میتوان از ایفای نقش واقعی یک میانجی متوازن سخن گفت که پل ارتباطی میان دو طرف بحران باشد.
