فرصتسازی اقتصادی در منطقه آزاد پایتخت
سید ارمیا مهدوی سعیدی
مشاور اجرایی دبیرخانه شورایعالی مناطق آزاد
خبر ایجاد منطقه آزاد در تهران، مشخصاً در شهر فرودگاهی امام خمینی(ره) با اما و اگرهایی و البته پرسش هایی مواجه شده است. برخی این سؤال را مطرح کردهاند که تشکیل منطقه آزاد در مرکز سیاسی و اداری کشور چه ضرورتی میتواند داشته باشد. اما مروری بر کارکرد، ابعاد، پیامها و پیامدهای منطقه آزاد و اساساً مروری بر فلسفه تشکیل منطقه آزاد، میتواند به این پرسشها پاسخ دهد. به طور کلی، مناطق آزاد در جهان با هدفی روشن شکل گرفتهاند: تسهیل تجارت، جذب سرمایه، توسعه صادرات، انتقال فناوری و اتصال اقتصاد کشورها به بازارهای جهانی. در بسیاری از کشورهای موفق، مناطق آزاد نهتنها تهدیدی برای تولید داخلی نبودهاند، بلکه به بستری برای رشد تولید، افزایش رقابتپذیری و حضور فعالتر در بازارهای بینالمللی تبدیل شدهاند.
در کشور ما نیز باید نگاه به مناطق آزاد از زاویهای واقعبینانهتر صورت گیرد. برخی تصور میکنند ایجاد منطقه آزاد به معنای باز شدن مسیر واردات و آسیب به تولید داخلی است؛ در حالی که این برداشت، صحیح نیست. منطقه آزاد اگر درست مدیریت شود، میتواند به تأمین مواد اولیه، ورود فناوری، جذب سرمایه، توسعه صادرات و ارتقای کیفیت تولید داخلی کمک کند. بنابراین مسأله اصلی، اصل ایجاد منطقه آزاد نیست؛ بلکه نحوه حکمرانی، شفافیت و جهتدهی اقتصادی آن است. مسیری که بعضاً در مناطق آزاد ۷ قدیم بهدرستی مدیریت نشده است.
از این منظر، منطقه آزاد تهران در محدوده فرودگاه امام خمینی(ره) یک فرصت مهم و راهبردی برای کشور محسوب میشود. تهران به عنوان مرکز اقتصادی، اداری و جمعیتی ایران، از مزیتهایی برخوردار است که بسیاری از مناطق دیگر کمتر فاقد آن هستند. نزدیکی به بازار بزرگ مصرف، دسترسی به نیروی انسانی متخصص، ارتباط با نهادهای تصمیمگیر، زیرساختهای حملونقل و موقعیت ممتاز فرودگاه امام(ره) در ترانزیت هوایی، این منطقه را به نقطهای جذاب برای سرمایهگذاران تبدیل میکند.
واقعیت این است که بسیاری از سرمایهگذاران کلان، وقتی امکان فعالیت در منطقه آزاد در نزدیکی مرکز تهران را داشته باشند، به دلیل دسترسی بهتر، امنیت سرمایهگذاری، زیرساخت مناسبتر و ارتباط آسانتر با بازار، ترجیح میدهند در چنین نقطهای مستقر شوند تا در مناطق دوردستتر. این موضوع میتواند به جذب سرمایههای بزرگ، ایجاد اشتغال، توسعه خدمات لجستیکی و تقویت جایگاه ایران در تجارت منطقهای کمک کند. در کنار این ظرفیت اقتصادی، موضوع پلاکگذاری اخیر خودروهای منطقه آزاد نیز بازتاب اجتماعی مهمی داشته است. این اقدام موجی از امید را در میان مردم مناطق آزاد ۱۸گانه ایران ایجاد کرده؛ امید به اینکه امکان دسترسی به خودروهای باکیفیتتر، ایمنتر، کممصرفتر و با قیمت مناسبتر فراهم شود. در شرایطی که کیفیت، قیمت و مصرف سوخت خودرو برای مردم به دغدغهای جدی تبدیل شده، چنین اقدامی در صورت رفع محدودیتها میتواند پیام مثبتی برای جامعه داشته باشد.
البته اهمیت این موضوع فقط در حوزه مصرف شخصی نیست. خودروهای مناطق آزاد، اگر با برنامهریزی دقیق و هدفمند به ناوگان شهری، تاکسیها، خودروهای خدماتی و حملونقل عمومی اضافه شوند، میتوانند بخشی از مشکلات مزمن شهر تهران را کاهش دهند. فرسودگی ناوگان، مصرف بالای سوخت، هزینههای نگهداری و آلودگی هوا از جمله مسائلی است که با ورود خودروهای استاندارد، کممصرف و باکیفیت میتوان تا حد قابل توجهی آن را مدیریت کرد.
تهران سالهاست با مسأله آلودگی هوا و مصرف بالای سوخت روبهروست. بنابراین، استفاده از ظرفیت منطقه آزاد برای نوسازی ناوگان شهری میتواند اقدامی عملی و ملموس در جهت بهبود کیفیت زندگی شهروندان باشد. این ظرفیت اگر درست هدایت شود، هم به کاهش هزینههای حملونقل کمک میکند، هم مصرف سوخت را پایین میآورد و هم از فشار آلودگی بر شهروندان میکاهد.
بر این اساس، منطقه آزاد فرودگاه امام خمینی(ره) را نباید صرفاً یک محدوده تجاری یا گمرکی دانست؛ بلکه باید آن را فرصتی برای بازآرایی نقش تهران در اقتصاد ملی و منطقهای دید. این منطقه میتواند همزمان چند کارکرد مهم داشته باشد: جذب سرمایه، توسعه ترانزیت هوایی، تقویت لجستیک، نوسازی ناوگان، کاهش آلودگی و افزایش امید اجتماعی.
شرط اصلی موفقیت، آن است که این فرصت با نگاه توسعهگرا، شفاف و تولیدمحور مدیریت شود. اگر منطقه آزاد تهران صرفاً به جای وارداتمحوری، به سمت سرمایهگذاری، لجستیک، خدمات پیشرفته، نوسازی ناوگان و پشتیبانی از تولید داخلی حرکت کند، نهتنها تهدیدی برای اقتصاد کشور نخواهد بود، بلکه میتواند به یکی از مهمترین پیشرانهای توسعه در سالهای آینده نزدیک تبدیل شود.
