سعیده احسانی‌راد 
گروه فرهنگی

هم‌زمان با «جنگ رمضان» هنرمندان خطاط با آثارشان تلاشی سازمان‌یافته برای ثبت هنری یک مقطع تاریخی و بازتاب روحیه همبستگی و پایداری در جامعه انجام دادند.  در این میان، جمعی از استادان و هنرمندان دارالکتابه با خلق نزدیک به ۴۰۰‌اثر خوشنویسی، کوشیدند روایت هنری خود را از این روزها ارائه دهند. آثاری که با بهره‌گیری از آیات قرآن کریم، احادیث، اشعار حماسی و جملات الهام‌بخش شکل گرفتند و در فضای مجازی و محافل فرهنگی منتشر شدند. نکته قابل توجه آن است که این حرکت هنری تنها در محدوده کارگاه‌ها و کلاس‌های آموزشی باقی نماند، بلکه به بستری برای هم‌افزایی خوشنویسان در سراسر کشور تبدیل شد.
 در این رویداد، استادانی از شهرهای مختلف از جمله تهران، قم، کرج، اراک، کاشان، خرم‌آباد، بوشهر، فومن، گرگان، مراغه، تبریز، اصفهان، مشهد و یزد حضور داشتند. 
 
دارالکتابه؛ 15 سال فعالیت 
در خدمت خطوط قرآنی
 علیرضا بخشی، عضو شورای ارزشیابی انجمن خوشنویسان ایران و از فعالان دارالکتابه، در گفت‌وگو با «ایران» به پیشینه شکل‌گیری این مجموعه اشاره می‌کند. به گفته او، دارالکتابه حدود 15 سال پیش با هدف توسعه و آموزش تخصصی خطوط نسخ و ثلث و با حمایت مرکز طبع و نشر قرآن کریم فعالیت خود را آغاز کرد.
بخشی معتقد است: «خطوط نسخ و ثلث اگرچه به واسطه کاربرد گسترده در کتابت قرآن به عنوان خطوط قرآنی شناخته می‌شوند، اما در بستر فرهنگ و هنر ایرانی رشد یافته و به کمال رسیده‌اند.» از همین رو دارالکتابه از ابتدا صرفاً یک مرکز آموزشی نبوده و در کنار آموزش، در حوزه‌هایی همچون کتابت قرآن، نگارش ادعیه، برگزاری نمایشگاه‌ها، جشنواره‌های تخصصی و حضور در رویدادهای فرهنگی نیز فعالیت کرده است.
 به گفته این خوشنویس، در سال‌های اول فعالیت، بیشتر دوره‌های آموزشی در تهران برگزار می‌شد. اما پس از شیوع کرونا، الگوی آموزشی تغییر کرد و اساتید برای برگزاری دوره‌ها به استان‌های مختلف رفتند.
 
آرامش در دل آشوب
محمدعلی قربانی، از دیگر پیشکسوتان خوشنویسی، نگاه متفاوتی به نسبت میان هنر و بحران دارد. او که بیش از ۲۸ سال در حوزه کتیبه‌نگاری فعالیت کرده، معتقد است: «خوشنویسی ذاتاً هنری مبتنی بر آرامش، تمرکز و تعادل درونی است؛ در حالی که جنگ با اضطراب، هیجان و آشفتگی همراه هستند.» به باور او، «همین تضاد ظاهری موجب می‌شود خوشنویس برای خلق اثر، بیش از هر زمان دیگری به آرامش درونی نیاز داشته باشد. قلم زمانی می‌تواند زیبا بنویسد که ذهن و روح نویسنده به تعادل رسیده باشد.»
 قربانی این ویژگی را نوعی «مقاومت درونی» می‌نامد؛ مقاومتی که پیش از ظهور در اثر هنری، در وجود خود هنرمند شکل می‌گیرد. او معتقد است: «هنرمندی که بتواند در میانه التهاب‌های بیرونی آرامش خود را حفظ کند، قادر خواهد بود این آرامش را از طریق اثرش به مخاطب منتقل کند.» این خوشنویس همچنین بر غنای فرهنگی و ادبی ایران تأکید دارد و معتقد است، خوشنویس ایرانی هیچ‌گاه با کمبود محتوا مواجه نیست. قرآن کریم، متون عرفانی، اشعار کلاسیک و ادبیات معاصر همواره منابعی غنی برای خلق آثار امیدبخش و تأمل‌برانگیز در اختیار هنرمند قرار داده‌اند.
 
کلاس خوشنویسی
 پناهگاهی برای روح
 قربانی در بخش دیگری از سخنان خود به تأثیر هنر بر وضعیت روحی هنرجویان اشاره می‌کند. به گفته او با از سرگیری کلاس‌ها، بسیاری از هنرجویان از نظر روحی تحت تأثیر شرایط قرار داشتند.
 او می‌گوید: «تمرکز بر خطوط موزون، نشستن پشت میز کتابت و مواجهه با متون حکیمانه و معنوی، برای بسیاری از هنرجویان نقش درمانی داشته است. به همین دلیل کلاس خوشنویسی در آن روزها صرفاً یک محیط آموزشی نبود، بلکه فضایی برای بازیابی آرامش و بازسازی روحیه محسوب می‌شد.»
 از نگاه این خوشنویس، «یکی از ویژگی‌های مهم خوشنویسی ماندگاری آن است. برخلاف برخی آثار هنری که تأثیری کوتاه‌مدت دارند، یک قطعه خوشنویسی می‌تواند سال‌ها بعد نیز همان پیام و احساس اولیه را به مخاطب منتقل کند. به همین دلیل آثار خلق‌شده در این دوره، تنها محصول یک مقطع زمانی نیستند، بلکه اسنادی فرهنگی برای آینده به شمار می‌روند.»
 
هنر، فرزند زمان خویش
 ناصر طاووسی از دیگر فعالان خوشنویسی در دارالکتابه، نیز بر پیوند میان هنر و شرایط اجتماعی تأکید می‌کند. به اعتقاد او، هنر زمانی ماندگار می‌شود که بتواند با مسائل و دغدغه‌های زمانه خود ارتباط برقرار کند. او می‌گوید: «دارالکتابه در سال‌های فعالیت خود، علاوه بر کتابت قرآن کریم، در مناسبت‌های ملی و مذهبی نیز آثار متعددی تولید کرده و همواره تلاش داشته است از ظرفیت خوشنویسی برای بازتاب رویدادهای مهم اجتماعی بهره ببرد.» طاووسی معتقد است: «بخشی از آثاری که در روزهای اول جنگ تحمیلی و به صورت شتاب‌زده تولید شدند، به مرور زمان از یاد خواهند رفت؛ اما آثاری که با تأمل، مهارت و نگاه هنری عمیق خلق شده‌اند، ظرفیت ماندگاری و حتی نگهداری در موزه‌ها را دارند.» او بر اهمیت «مناسب‌نویسی» در خوشنویسی تأکید می‌کند؛ یعنی انتخاب متن، شیوه اجرا، رنگ و نوع خط متناسب با موضوع اثر. به گفته وی، استفاده از خطوط مختلف همچون ثلث، نسخ، نستعلیق و شکسته‌نستعلیق، در کنار بهره‌گیری هوشمندانه از رنگ و ترکیب‌بندی، می‌تواند بر تأثیرگذاری اثر بیفزاید.
 
ثبت فرهنگی یک مقطع تاریخی
 آنچه در ماه‌های اخیر در دارالکتابه شکل گرفت، صرفاً تولید مجموعه‌ای از آثار خوشنویسی نبود. این جریان در واقع تلاشی برای ثبت فرهنگی و هنری یک مقطع تاریخی محسوب می‌شود؛ تلاشی که در آن هنر به جای واکنش‌های هیجانی و زودگذر، به خلق آثاری ماندگار روی آورد. فعالان و پیشکسوتان عرصه خوشنویسی در میانه روزهایی پرالتهاب، با تکیه بر سنت دیرپای هنر ایرانی ـ اسلامی، کوشیدند از دل واژه‌ها و خطوط، روایت خود را از امید، پایداری و همبستگی اجتماعی ارائه کنند. آثاری که فراتر از کارکردهای مقطعی، می‌توانند در آینده نیز به عنوان بخشی از حافظه فرهنگی جامعه مورد توجه قرار گیرند. در این میان، خوشنویسی بار دیگر نشان داد که تنها هنری برای زیبایی بصری نیست؛ بلکه زبانی برای ثبت احساسات جمعی، انتقال ارزش‌های فرهنگی و روایت تاریخ از منظر هنرمندان است.