نشانه‌شناسی فرهنگی پیراهن تیم ملی فوتبال در جام ۲۰۲۶

یوز، هویت ایرانی و جام جهانی

سپنتا امانپور
پژوهشگر مطالعات فرهنگی

پیراهن تیم ملی فوتبال در جام جهانی ۲۰۲۶، بیش از آنکه یک محصول ورزشی باشد، حامل یک پیام فرهنگی است، پیامی که البته در نگاه اول، بیش از هر چیز با تکرار شناخته می‌شود تا نوآوری، اما می‌تواند نقطه عزیمت یک خوانش فرهنگی از این پیراهن باشد؛ خوانشی که از سطح پارچه و رنگ فراتر می‌رود و به نسبت میان هویت ملی، حافظه جمعی و بازنمایی فرهنگی در فوتبال می‌پردازد.
فوتبال امروز فقط یک رقابت ورزشی نیست. تیم‌های ملی در مهم‌ترین تورنمنت‌های جهان، نمایندگان فرهنگی کشورها نیز هستند. همان‌گونه که پرچم، سرود ملی یا حتی شیوه تشویق هواداران بخشی از هویت یک ملت را بازتاب می‌دهد، لباس تیم ملی نیز به رسانه‌ای برای روایت تصویری آن هویت تبدیل شده است. به همین دلیل است که بسیاری از کشورها در طراحی کیت‌های خود به سراغ عناصر تاریخی، نشانه‌های بومی، الگوهای سنتی، معماری، هنر و حتی خاطرات جمعی می‌روند تا از طریق یک پیراهن، داستانی درباره خود روایت کنند. در این میان، یوزپلنگ ایرانی طی بیش از یک دهه گذشته به یکی از مهم‌ترین نشانه‌های هویتی فوتبال ایران تبدیل شده است. این حیوان نادر و در معرض انقراض، اول با هدف جلب توجه جهانی به بحران زیست‌محیطی و ضرورت حفاظت از گونه‌های در خطر، وارد فضای فوتبال شد، اما به‌تدریج از یک نماد محیط‌زیستی فراتر رفت و به بخشی از حافظه بصری فوتبال ایران بدل شد. امروز کمتر هوادار فوتبال ایرانی است که پیوند میان تیم ملی و یوزپلنگ ایرانی را درک نکند. به همین دلیل حضور دوباره این نماد روی پیراهن تیم ملی را می‌توان تلاشی برای حفظ یک روایت آشنا دانست، روایتی که در آن فوتبال تنها نماینده ورزش نیست، بلکه حامل بخشی از دغدغه‌های فرهنگی و زیست‌محیطی جامعه نیز هست. با این حال، اهمیت یک نماد فقط به حضور آن محدود نمی‌شود، بلکه به شیوه بازنمایی آن نیز بستگی دارد. در طراحی پیشین، یوز بیشتر حالتی گرافیکی و نمادین داشت و در بافت لباس حل می‌شد. اما در نسخه جدید، تصویر آن به شکلی واقع‌گرایانه‌تر و مستقیم‌تر دیده می‌شود. این تغییر، هرچند جزئی به نظر برسد، از منظر نشانه‌شناسی قابل تأمل است. حضور یوز آشکارتر و بی‌واسطه‌تر است، گویی می‌خواهد اطمینان حاصل کند که این نشانه دیده می‌شود و در میان جزئیات طراحی گم نمی‌شود.
در جام جهانی، هر چهار سال یک بار فرصتی استثنایی برای بازنمایی تصویر یک ملت در برابر افکار عمومی جهان فراهم می‌شود. در چنین موقعیتی، انتظار می‌رود که لباس تیم ملی نیز چیزی فراتر از یک پوشش ورزشی باشد، نوعی بیانیه فرهنگی که بتواند بخشی از ویژگی‌های ایران امروز را به نمایش بگذارد. از این منظر، برخی ممکن است معتقد باشند که تکرار تقریباً کامل طرح قبلی، فرصت خلق یک روایت تازه را از میان برده است؛ روایتی که می‌توانست از ظرفیت‌های گسترده هنر، تاریخ، ادبیات، معماری یا حتی طبیعت ایران بهره بگیرد و تصویری نو از هویت ایرانی ارائه کند.

صفحات
آرشیو تاریخی
شماره نه هزار و پنجاه
 - شماره نه هزار و پنجاه - ۲۶ خرداد ۱۴۰۵