در حافظه موقت ذخیره شد...
سیال در سنت
نگاهی به ترجمه خوشنویسی چینی نوشته چنتینگ یُو
اهمیت این اثر را میتوان در پرتو رویکرد پژوهشی مترجم در گذر از مقایسههای سطحی و صرفاً ظاهری یافت که به تحلیل ساختاری هنر شرق میرسد؛ رویکردی منظم و روشمند که به ارتقای جایگاه مطالعات هنر شرق در فضای علمی جهان کمک کرده است. دستان در یک طرح پژوهشی کلان و هدفمند، دو مسیرِ مکمل را دنبال میکند. در پروژه نخست، با انتشار کتاب «عناصر چینی در نگارگری ایرانی»، تأثیر و رد پای خطاطان و نقاشان چینی را در بافت مینیاتور ایرانی پی میگیرد؛ یعنی از چین به ایران میآید. در پروژه دوم با ترجمه کتاب «خوشنویسی چینی»، مسیر را برعکس میکند و مخاطب را از ایران به کانون زیباییشناسی چین، یعنی «خوشنویسی»، میبرد. او در این مرحله نشان میدهد که خطهای ابری و صخرههای پیچان در مینیاتورهای ایرانی، از چه ریتم، شیوه قلمگذاری و سلوک درونیِ خطاطانه ریشه گرفتهاند.
رفتوآمدِ میان دو سوی ماجرا، به خواننده کمک میکند تا ایران و چین را نه دو جهان جدا از هم، بلکه همچون یک پیوستار زیباییشناختیِ درهمتنیده و مرتبط درک کند. کتاب «خوشنویسی چینی»؛ اثر چنتینگ یُو خطاطی چینی را نه صرفاً به عنوان یک هنر تجسمی یا تزئینی، بلکه به مثابه ستون فقرات هویت، اندیشه و ساختار روانشناختی انسان شرقی معرفی میکند. این اثر نشان میدهد چگونه هر حرکت و چرخش قلممو بر کاغذ، تبلور فیزیکی مکاتب فلسفی عمیقی همچون دائوئیسم و کنفوسیونیسم است. نویسنده اثر، چن-تینگ یُو (متولد ۱۹۲۶)، خاستگاهی چندوجهی دارد. دانشآموختگی او در رشته ادبیات خارجی از دانشگاه جینان شانگهای و بیش از دو دهه قلمزدن عمیق و ویراستاری در نشریات جریانساز و استراتژیکی چون «روزنامه خلق چین» (People's Daily) و «بیجینگ ریویو»، به او بیانی منسجم، پیراسته از حشو و در عین حال واجد بار تحلیلیِ عمیق بخشیده است. عضویت توأمان در «انجمن خوشنویسان چین» و «انجمن زیباییشناسان سراسر چین»، پایگاه نظری او را در تالیف آثاری چون «زیباییشناسی خط چینی» و «خاستگاه و خلقت زیباییشناسی خط» تثبیت کرده است؛ امری که کتاب حاضر را به عصارهای روشمند از دیدگاههای زیباشناختیاش بدل میسازد. چن که عضو انجمن خوشنویسان و زیباییشناسان سراسر چین است، آثار متعددی را در باب زیباییشناسی تالیف کرده که از آن جمله میتوان به موارد پیشرو اشاره کرد: «زیبایی خط»، «زیباییشناسی خط چینی» (منتشر شده به زبان ژاپنی توسط انتشارات کتاب توکیو)، «مطالعهای جدید درباره زیباییشناسی خوشنویسی»و «خاستگاه و خلقت زیباییشناسی خط.»
جایگاه هویتی خوشنویسی در چین
این کتاب در ۱۶۵ صفحه و در قالب فصولی مدون، خواننده را با ریشههای تاریخی، مبانی زیباییشناختی و جایگاه این هنر در فرهنگ چین آشنا میکند. نویسنده در این اثر، خوشنویسی را نه صرفاً یک هنر بصری، بلکه بهعنوان یکی از مؤلفههای بنیادین هویت فرهنگی و اندیشه چینی معرفی میکند. از معرفی ابزارهای سنتی خوشنویسی تا تحلیل پیوند خوشنویسی با مکاتب فکری کنفوسیوسی و دائوئی، و از بررسی سبکهای مختلف و استادان نامدار تا تأثیر آن بر هنر مدرن غرب، این کتاب تصویری جامع و نظاممند ارائه میدهد. کتاب در بخشهای آغازین، به آشنایی با ریشههای تاریخی خط چینی و شناخت ابزارها و ریشهها میپردازد؛ خطی که از دل تصویرنگاریهای باستانی بر روی استخوان و لاکِ لاکپشت آغاز شد و به یکی از پیچیدهترین سیستمهای نوشتاری جهان بدل گشت. نویسنده در این بخش، به معرفی ابزارهای سنتی این هنر میپردازد؛ ابزارهایی شامل قلممو، مرکب، کاغذ و جوهردان که در فرهنگ چین با احترام و قداست خاصی از آنها به عنوان «چهار گنج مطالعه» یاد میشود و هر یک دارای فلسفه و روش ساخت ویژه ای هستند. مبانی زیباییشناسی و فلسفه فرم از بخش های دیگر کتاب با تحلیل مفاهیمی چون حرکت، ریتم، تعادل، تناسب و هماهنگی است. خطاطی چینی، رقص قلم بر کاغذ است؛ جایی که فضای خالی (یین) به اندازه فضای پرِ مرکبخورده (یانگ) اهمیت دارد. کتاب نشان میدهد که چگونه روحِ دمیده شده در کالبد کلمات چینی، با مفهوم «چی» (انرژی حیات) در فلسفه شرق گره خورده است.
در بخشی از کتاب به حالوهوای خوشنویسی چینی پرداخته میشود و توضیح میدهد عاطفهای که خطاط در حرکت قلم جاری میکند، از سه سرچشمه میآید: شخصیت، دانش و احساسات نویسنده در این باره مینویسد: «خوشنویسی چینی بر آن است تا شخصیت، دانش و احساسات خود را از طریق کلمات، روی کاغذ بیان و سعی میکند که به کلمات شخصیت ببخشد. بازگشتن آگاهی از زندگی، عملکرد مشترک تمام هنرهاست. به دلیل قدرتی که خوشنویسی چینی در بیان شخصیت فرد دارد و تشابهش با ریتم احساسات انسان، این هنر قادر است قویترین آگاهیها از زندگی را بازگیراند. از این جهت، تنها موسیقی را میتوان با خوشنویسی مقایسه کرد زیرا از احساسات و تجربیات درونی صحبت میکند و بروز این احساسات نیازمند هیچ چیز دیگر نیست مگر روح و آواز. خوشنویسی چینی، این موسیقی بدون صدا، میتواند رازهای مخفی در عمق قلب را منعکس کند.»
نکته حایز اهمیت کتاب تاریخنگاری هنری و شناخت استادان است. این اثر تنها یک کتاب تئوریک نیست، بلکه تاریخنامهای است که سبکهای مختلف خوشنویسی (مانند خط مُهر، خط رسمی، خط روان و خط شکسته) را در ادوار گوناگون تاریخی (از دودمان هان و تانگ تا مینگ و چینگ) بررسی میکند. مخاطب در این فصول با زندگی، زمانه و آثار استادان نامدار خوشنویسی چین آشنا میشود و درمییابد که چگونه تحولات سیاسی و اجتماعی، بر فرم نوشتار آنها تاثیر گذاشته است. فصل پایانی کتاب به گستره نفوذ و تأثیرات جهانی اختصاص یافته است. این بخش با رویکردی تطبیقی و جهانی نشان میدهد که هنر خوشنویسی چگونه مرزهای جغرافیایی چین را درنوردید، در ژاپن و کره ریشه دواند و به شکلگیری سنتهای خوشنویسی مستقلی در این کشورها انجامید. فراتر از آن، کتاب به بررسی تاثیر شگرف زیباییشناسی خط چینی بر هنر مدرن غرب، به ویژه در نقاشیهای انتزاعی و جنبشهایی نظیر اکسپرسیونیسم انتزاعی میپردازد.
انتشار این اثر با ترجمه وفادارانه و تخصصی از حیث ضرورتهای راهبردی برای زیستبوم فرهنگی ایران، واجد اهمیتی چندوجهی است:
تمرکززدایی از نگاه کلیشهای غربی: ارائهای نظاممند و متقن از ارکان هنر شرق دور، که یکسره از رویکردهای تقلیلگرایانه و شرقشناسانه غربی رهاست.
رویکرد میانرشتهای: واکاوی و تحلیل ژرفِ پیوندهای بومی و میانرشتهایِ خوشنویسی با ساحتهای فلسفه، ادبیات و نقاشی.
متن استاندارد آموزشی: بهرهگیری از تصاویر باکیفیت و مستند که این کتاب را به مرجعی آموزشی-پژوهشی برای دانشجویان تاریخ هنر، فلسفه هنر و مطالعات تطبیقی مبدل ساخته است.
کتاب «خوشنویسی چینی» در امتداد توفیقهای بینالمللی اثر پیشین مترجم، «عناصر هنر چین در نگارگری ایران»، گواهی روشن بر پویایی و جدیتِ او در گسترش مطالعات هنر شرق دور است. این اثر، نهتنها بخشی از خلأ دیرپای کمبود منابع اصیل و معتبرِ هنر شرق دور در کتابخانهها و فضای دانشگاهی ایران را جبران میکند، بلکه با گشودن افقهای تازه پژوهشی، در گسترش گفتوگوی فرهنگی ایران با جهان نیز نقشی مؤثر ایفا مینماید.
کتاب حاضر، ترجمهای منقح از یکی از عناوین مجموعه کتابهای فرهنگی چین است که با هدف پاسخگویی به نیاز روزافزون به منابع تخصصی فارسی در حوزه مطالعات هنر شرق بهویژه خوشنویسی چین در اختیار جامعه علمی و پژوهشی قرار گرفته است. نویسنده در این اثر، خوشنویسی چینی را نه صرفاً بهعنوان هنری بصری، بلکه بهمثابه مولفهای بنیادین در فرهنگ، اندیشه و هویت هنری چین بررسی میکند و با رویکردی میانرشتهای، پیوندهای آن را با تاریخ، مبانی زیباییشناختی و سنتهای فکری این سرزمین تبیین میسازد.
