عاطفه یونسی
دانش‌آموخته باستان‌شناسی

با گرم شدن کره زمین و ذوب شدن بی‌سابقه یخچال‌ها در سراسر جهان - از کوهستان‌های آلپ در اروپا گرفته تا رشته‌کوه راکی در آمریکای شمالی و آلتای در آسیای مرکزی- باستان‌شناسان فرصتی استثنایی یافته‌اند. آنها می‌توانند آثار تاریخی نادر و چندین‌هزارساله را که سال‌ها در دل یخ پنهان بوده، پیش از آنکه گرما آنها را کاملاً نابود کند، نجات دهند. یخ، روند پوسیدگی را متوقف می‌کند زیرا مواد آلی مثل چوب، چرم، پارچه و حتی بقایای جانداران را در دمای پایین و بدون اکسیژن نگه می‌دارد و فعالیت میکروب‌ها را به‌شدت کُند می‌کند. به همین دلیل است که گاهی پس از هزاران سال، اشیایی از دل یخ بیرون می‌آیند که هنوز شکل اولیه خود را حفظ کرده‌اند. اما به محض بیرون آمدن این آثار از زیر برف و یخ، دیگر محافظی ندارند و در معرض هوا، نور خورشید و رطوبت، ظرف چند ماه تجزیه شده و از بین می‌روند. مشهورترین نمونه این پدیده، کشف «مرد یخی» (اوتزی) در سال ۱۹۹۱ است، در مرز اتریش و ایتالیا. جسد این مرد که ۵۳۰۰ سال قدمت داشت، با لباس و ابزارش به طرز شگفت‌آوری سالم مانده بود. این کشف نشان داد یخچال‌ها می‌توانند بقایای آلی ظریف مانند پوست، مو و بافت‌های نرم را نیز برای هزاران سال حفظ کنند. 
از آن زمان تاکنون، در یخچال‌های نقاط مختلف جهان - از رشته‌کوه‌ آند در آمریکای جنوبی گرفته تا هیمالیا در آسیا - نمونه‌های ارزشمند دیگری نیز یافت شده است: تیر و کمان باستانی، تله‌های شکار، پارچه‌، کفش‌ چرمی و حتی ابزارهای چوبی که نحوه زندگی انسان‌های پیش از تاریخ را روشن می‌کنند. هر سال، در گرم‌ترین ماه‌ها که ذوب یخ به اوج خود می‌رسد، تیم‌های کوچکی از باستان‌شناسان در شمال اروپا و آمریکا به مناطق مرتفع کوهستانی می‌روند و سطح یخچال‌ها را برای یافتن آثاری که تازه از زیر برف و یخ بیرون آمده، جست‌و‌جو می‌کنند. این کار بسیار دشوار و پرمخاطره است: خطر افتادن در شکاف‌های عمیق یخی، گیر کردن زیر ریزش سنگ  یا مواجهه با هوای ناپایدار کوهستان از جمله چالش‌هایی است که این پژوهشگران با آن روبه‌رو هستند. با این حال، ارزش علمی این یافته‌ها به قدری بالاست که بسیاری از کشورها اکنون برنامه‌های ویژه‌ای برای نجات میراث یخچالی خود راه‌اندازی کرده‌اند. پیش‌بینی می‌شود تا پایان همین قرن، درصد زیادی از یخ‌های کوهستانی در سراسر جهان ناپدید شوند. بر اساس هشدارهای کارشناسی، احتمالاً تا بیست سال دیگر بسیاری از یخچال‌های کوچک دیگر باقی نخواهند ماند. به همین دلیل، باستان‌شناسان در یک رقابت فشرده با زمان به سر می‌برند.

یک فرصت تاریخی
آیا می‌توان انتظار داشت که در ایران، سرزمینی با کوهستان‌های بلند و یخچال‌های کهن فراوان مثل دماوند، علم‌کوه، زردکوه و الوند چنین آثاری حفظ شده باشند؟ ایران با داشتن یازده یخچال طبیعی و حدود ۱۸۰ قله بالای چهار هزار متر، یکی از مناطق کوهستانی مهم از نظر منابع یخچالی به شمار می‌رود. گرمایش زمین و تغییر اقلیم، این پهنه‌های یخی را به شدت تهدید می‌کند. بر اساس تحقیقات مؤسسه آب وزارت نیرو، سطح یخچال‌های طبیعی کشور در یک دهه گذشته ۲۱ درصد (حدود ۹ کیلومتر مربع) کاهش یافته و هر سال به طور میانگین ۲۵ سانتی‌متر از ضخامت آنها کاسته می‌شود. وضعیت یخچال «زردکوه» به مراتب بحرانی‌تر است و ۵۰ درصد از حجم خود را از دست داده است. 
همچنین حجم انباشت برف در یخچال‌های ایران طی یک دهه اخیر حدود ۳۰ درصد کاهش نشان می‌دهد. با وجود تعداد زیاد یخچال طبیعی در ایران، تا امروز هیچ برنامه منظم و هدفمندی برای بررسی آثار باستانی درون یخچال‌ها انجام نشده است. باستان‌شناسی یخچالی در ایران در عمل موضوعی ناشناخته باقی مانده است. در حالی که در ارتفاعات بالای چهار هزار متر، از رشته‌کوه‌های البرز و زاگرس گرفته تا قله‌هایی که برف‌شان در طول تمام سال حفظ می‌شوند، بی‌گمان ظرفیت بالایی برای حفظ اشیای تاریخی وجود دارد؛ از ابزارهای چوبی و چرمی پیش از تاریخ گرفته تا بقایای لباس، سبد و ... مربوط به سده‌های اخیر. یخچال‌های طبیعی ایران مانند «تختی سلیمان» در علم‌کوه یا یخچال‌های «سبلان» می‌توانند شواهد مهمی از چگونگی تغییرات آب و هوا، پوشش گیاهی و زندگی انسان در هزاره‌های پیش را در خود حفظ کرده باشند. با وجود آب و هوای خشک و نیمه‌خشک ایران، یخچال‌های مرتفع بالای چهار هزار متر می‌توانند بقایای مواد آلی را حفظ کنند. چنین آثاری در مناطق کم‌ارتفاع معمولاً به ندرت یافت می‌شوند و تنها موارد خاصی مانند اجساد معدن‌کاران دوره هخامنشی تا ساسانی در محیط‌هایی مثل معادن نمک حفظ شده‌اند. با بالا گرفتن گرمایش زمین و آب شدن تدریجی این یخ‌های هزاران‌ساله، به احتمال زیاد در سال‌های آینده آثاری از زیر برف‌های دائمی ایران نیز سر برون خواهند آورد. اما پرسش این است: آیا باستان‌شناسان و نهادهای میراث فرهنگی ایران برای این فرصت - و این تهدید - آماده هستند؟ آیا پیش از آنکه این آثار از بین بروند، بررسی و نجات آنها آغاز می‌شود؟