رحمت‌الله بیگدلی
مدرس حوزه و دانشگاه

ظرفیت انسجام و همدلی شکل‌گرفته در جریان جنگ اخیر، همان‌طور که رئیس‌جمهوری نیز به آن اشاره کردند، می‌تواند به یک فرصت مهم برای پیشبرد پروژه‌های سازندگی و توسعه کشور تبدیل شود. این همبستگی اجتماعی قابلیت آن را دارد که از یک سرمایه دفاعی به نیرویی برای توسعه و پیشرفت تبدیل شود. تجربه کشورهایی مانند کره‌جنوبی پس از جنگ و ژاپن پس از بحران‌های بزرگ نیز نشان می‌دهد که هدایت مشارکت مردمی به سمت بازسازی و اصلاحات اقتصادی می‌تواند نتایج قابل‌توجهی به همراه داشته باشد. یکی از مهم‌ترین راهکارها، استفاده از مدل پویش‌های مردمی است. همان‌گونه که دکتر پزشکیان در موضوع صرفه‌جویی انرژی مطرح کردند، پویش‌هایی مانند «دو درجه کمتر» یا استفاده از ظرفیت پویش جانفدا برای اصلاح الگوی مصرف می‌تواند به یک حرکت ملی داوطلبانه تبدیل شود.  در این چارچوب، مردم با کاهش مصرف برق، آب و سوخت و رعایت الگوهای بهینه مصرف، به ‌طور مستقیم در حل مسائل اقتصادی کشور مشارکت خواهند داشت. ایجاد سامانه‌های ثبت صرفه‌جویی، ارائه مشوق‌هایی مانند تخفیف قبوض و برگزاری رقابت‌های محلی و استانی نیز می‌تواند به تقویت این مشارکت کمک کند. نتیجه چنین اقداماتی، کاهش ناترازی انرژی، آزاد شدن منابع برای پروژه‌های عمرانی و جلوگیری از مشکلاتی مانند خاموشی‌ها خواهد بود. این الگو محدود به حوزه انرژی نیست و می‌تواند در سایر عرصه‌ها نیز به کار گرفته شود. پویش‌های مردمی برای بازسازی زیرساخت‌ها، مشارکت در تعمیر مدارس، جاده‌ها، مراکز درمانی و شبکه‌های آب، حمایت از تولید داخلی از طریق خرید کالاهای ایرانی و همچنین اجرای طرح‌های محیط‌ زیستی مانند درختکاری، کاهش مصرف پلاستیک و حفاظت از منابع آب، از جمله ظرفیت‌هایی است که می‌تواند در قالب همین همبستگی اجتماعی فعال شود. در کنار پویش‌های مردمی، ایجاد سازوکارهای نهادی نیز ضروری است. تشکیل شوراهای مردمی توسعه در محله‌ها و روستاها با حضور مردم، متخصصان و مسئولان محلی می‌تواند اجرای پروژه‌های کوچک اما اثرگذار را تسهیل کند. همچنین می‌توان گروه‌های جهادی را با حفظ شفافیت و رقابت سالم به سمت پروژه‌های عمرانی، بازسازی مناطق آسیب‌دیده، توسعه زیرساخت‌ها و انرژی‌های تجدیدپذیر هدایت کرد.
 همکاری میان مسجد، محله و دانشگاه نیز می‌تواند ظرفیت‌های اجتماعی و علمی را در کنار یکدیگر قرار دهد؛ به‌ عنوان مثال آموزش الگوی مصرف در مساجد و اجرای طرح‌های فنی با کمک دانشگاه‌ها. برای تداوم این مشارکت، استفاده از ابزارهای تشویقی و فرهنگی اهمیت ویژه‌ای دارد. ارائه مشوق‌هایی مانند تخفیف مالیاتی، تسهیلات کم‌بهره یا مزایای خدماتی برای مشارکت‌کنندگان، در کنار ترویج فرهنگ مسئولیت‌پذیری اجتماعی از طریق رسانه‌ها و نظام آموزشی، می‌تواند به پایداری این حرکت کمک کند. همچنین اطلاع‌رسانی شفاف و مستمر درباره میزان صرفه‌جویی‌ها و آثار آن در اجرای پروژه‌های توسعه‌ای، عامل مهمی در حفظ اعتماد عمومی خواهد بود. با این حال موفقیت چنین رویکردی مستلزم رعایت چند اصل اساسی است؛ مشارکت‌ها باید کاملاً داوطلبانه باشد، شفافیت و نظارت مردمی بر پروژه‌ها تضمین شود و نتایج ملموس و قابل مشاهده برای مردم در کوتاه‌مدت ایجاد شود. در چنین شرایطی، انسجام و همدلی شکل‌گرفته در دوران بحران می‌تواند به یک سرمایه پایدار برای توسعه کشور تبدیل شود؛ سرمایه‌ای که از حوزه انرژی آغاز شده و قابلیت گسترش به بخش‌های مختلف از جمله کشاورزی، حمل‌ونقل و فناوری را دارد.