سمیه افشین فر
گروه اجتماعی

کارشناسان معتقدند بلافاصله بعد از هر بحران باید به فکر علاج آن بود و گرنه مشکلات روان، ریشه‌های خود را بر سلامت جسم می‌افکندند و تأخیر در رسیدگی به آن با دشواری در روند درمان مواجه خواهد شد. سازمان بهزیستی کشور با همین رویکرد اجرای طرح ملی سنجش سلامت روان را در دستور کار قرار داده است تا بتواند افراد در معرض آسیب‌های روانی ناشی از جنگ و بحران را شناسایی کند و پیش از آن‌که علائم اولیه به اختلالات مزمن تبدیل شوند آنها را به خدمات تخصصی متصل کند. به باور معاون سلامت اجتماعی بهزیستی این طرح نقطه عطفی در تاریخ سلامت روان کشور به شمار می‌آید. این طرح با رویکرد غربالگری سریع، طبقه‌بندی سطح خطر و ارجاع هدفمند افراد طراحی شده و تمامی افراد بالای ۱۸ سال می‌توانند در آن شرکت کنند.
 در شرایطی که چالش‌های فردی، خانوادگی و اجتماعی بیش از هر زمان دیگری نیاز به مداخله سریع و دسترسی آسان به خدمات حمایتی را برجسته کرده‌اند، موسوی‌چلک، معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور، بر ضرورت تقویت خطوط تلفنی بحران و توسعه زیرساخت‌های اورژانس اجتماعی تأکید می‌کند و می‌گوید این خدمات دیگر یک انتخاب نیستند، بلکه به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر در نظام حمایت اجتماعی کشور تبدیل شده‌اند.
معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور، با تأکید بر ضرورت دسترسی مردم به خدمات تلفنی در شرایط بحرانی، به شماره‌های ۱۲۳ اورژانس اجتماعی و ۱۴۸۰ صدای مشاور اشاره می‌کند و به «ایران» می‌گوید: «در بحران‌های فردی، خانوادگی و اجتماعی وجود خطوط تلفنی امداد و مشاوره یک نیاز اجتناب‌ناپذیر است و باید زیرساخت‌های این حوزه بیش از گذشته تقویت شود.» موسوی‌چلک با اشاره به سابقه شکل‌گیری خدمات تلفنی در بهزیستی می‌گوید: «این سازمان از سال ۱۳۷۱ با راه‌اندازی «صدای مشاور» و از سال ۱۳۷۸ با توسعه «اورژانس اجتماعی» به سمت ارائه خدمات از راه دور حرکت کرده است؛ مسیری که امروز در قالب دولت الکترونیک و دولت هوشمند، بیش از گذشته اهمیت یافته است.»
موسوی‌چلک می‌گوید: «امروز نیز تعداد این خطوط در سازمان‌ها و نهادهای مختلف رو به افزایش است و این نشان می‌دهد خدمات از راه دور در ساختار دولت الکترونیک و دولت هوشمند، دیگر یک انتخاب نیست بلکه ضرورتی انکارناپذیر است.»

اورژانس اجتماعی
در خط مقدم
چلک با اشاره به نقش ویژه اورژانس اجتماعی تأکید می‌کند: «این خط، تنها خطی است که پس از تماس می‌تواند در شرایط خاص مداخله عملی انجام بدهد.» برای همین به باور چلک، تقویت نیروی انسانی، زیرساخت‌های فنی، امنیت دسترسی و تسهیل استفاده از این خدمات باید در اولویت قرار گیرد.»
او توضیح می‌دهد: «شناخت مردم نسبت به این خطوط بسیار مهم است و باید در گوشی‌های همراه‌شان این شماره‌ها را داشته باشند تا در مواقع ضروری بتوانند سریع ارتباط بگیرند.»
خدمات باید منسجم شود
معاون سلامت اجتماعی بهزیستی با انتقاد از اقدامات جزیره‌ای برخی مجموعه‌ها می‌گوید: «هماهنگی میان مجموعه‌های ذیربط ضروری است تا هم از موازی‌کاری جلوگیری شود و هم کارهایی که نباید انجام شود، عملی نشود. در جریان تهاجم دشمنان به مدرسه شجره طیبه تیم‌های متعدد روانشناسی به میناب مراجعه کردند. از هر دستگاه و مجموعه‌ای گروهی برای حمایت‌های روانی به میناب رفتند البته این از نوعدوستی ما ایرانیان سرچشمه می‌گیرد، اما مراجعات متعدد گاهی بازماندگان را خسته می‌کرد، برای همین قرار است نشست‌هایی با حضور سازمان‌های مرتبط برگزار شود تا از همه ظرفیت‌ها برای ارائه خدمات منسجم‌تر استفاده شود. با منسجم شدن خدمات می‌توانیم همانند ژاپن که هیروشیما را نماد کرد، میناب را تبدیل به نماد کنیم.»

همه باید کنار مردم باشند
موسوی چلک با اشاره به شرایط روانی ناشی از جنگ تحمیلی توضیح می‌دهد: «ابهام، اضطراب و طولانی شدن چنین وضعیتی، می‌تواند علاوه بر کاهش امید، مشکلات روانی و اجتماعی را تشدید کند. به همین دلیل، خدمات روانی و اجتماعی باید به‌موقع و هدفمند در اختیار مردم قرار بگیرد؛ گاهی با یک بسته آموزشی و گاهی با یک مداخله تخصصی می‌توان بخشی از مشکل را حل کرد.» به گفته معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی، حضور گسترده نهادهای دولتی و غیردولتی در این عرصه نشان می‌دهد که همه باید کنار مردم باشند، چرا که بهزیستی مالک این کار نیست و هدف اصلی، حمایت از جامعه در شرایط خاص است. او با اشاره به رعایت اصل محرمانگی و امانت‌داری می‌گوید: «اطلاعات افراد در سامانه کاملاً محرمانه است. بر اساس نتایج به‌دست‌آمده، افراد در سه سطح کم‌خطر، متوسط و پرخطر دسته‌بندی می‌شوند. افراد کم‌خطر توصیه‌ها و آموزش‌های لازم را برای حفظ سلامت روان دریافت می‌کنند. برای افراد دارای خطر متوسط، مداخلات کوتاه‌مدت روان‌شناختی و مشاوره‌ای در نظر گرفته می‌شود و افرادی که در گروه پرخطر قرار دارند، برای دریافت خدمات تخصصی‌تر ارجاع داده می‌شوند و تحت پیگیری فعال و مستمر قرار می‌گیرند.»
معاون سلامت اجتماعی بهزیستی معتقد است مداخله زودهنگام یکی از مهم‌ترین عوامل جلوگیری از مزمن شدن آسیب‌های روانی است. به گفته موسوی چلک بسیاری از افرادی که بعد از شرایط جنگ تحمیلی دچار اضطراب، بی‌خوابی یا علائم استرس می‌شوند اگر حمایت‌های اولیه دریافت کنند، می‌توانند بدون ورود به مراحل شدیدتر بیماری به شرایط عادی برگردند.
او می‌گوید: «سازمان بهزیستی تلاش کرده با استفاده از بسترهای آنلاین دسترسی مردم به خدمات غربالگری سلامت روان را تسهیل و علاوه بر کاهش بار بیماری‌های روانی از تحمیل هزینه‌های سنگین درمانی در سال‌های آینده جلوگیری کند.»
‌چلک با تأکید بر ضرورت کنار گذاشتن بوروکراسی‌های اداری می‌گوید: «مردم در شرایط سخت، به جای امن و قابل اعتماد نیاز دارند؛ جایی که بتوانند مشکلات خود را مطرح و خدمات لازم را دریافت کنند. او اجرای این طرح را «نقطه عطفی در تاریخ سلامت روان کشور» توصیف می‌کند و می‌گوید این شرایط می‌تواند فرصتی برای ساخت آینده‌ای بهتر برای ایران باشد.»

بــــرش

با پاسخ به 9 سؤال از استرس رها شوید

معاون سلامت اجتماعی بهزیستی می‌گوید: «افراد بالای ۱۸ سال برای شرکت در این طرح می‌توانند با مراجعه به سامانه سنجش سلامت روان سازمان بهزیستی به آدرس
https://behzisti.porsline.ir/s/PSY-Screen وضعیت خود را ارزیابی و اگر نیاز بود از خدمات تخصصی مشاوره و روان‌شناختی استفاده کنند.» او با اشاره به9 سؤالی که برای شناسایی علائم استرس در سنجش آمده، می‌گوید: «مرحله اول غربالگری، بر پایه یک ابزار ۹ سؤالی استاندارد برای سنجش اختلال استرس حاد ASD طراحی شده است. دراین بخش از افراد پرسیده می‌شود که طی هفته‌های گذشته تا چه اندازه با علائمی مانند موارد زیر مواجه بوده‌اند: افکار مزاحم و یادآوری ناخواسته رویدادهای استرس‌زا یا احساس تکرار شدن حادثه و بازگشت ذهنی به آن را تجربه کرده‌اند. ناراحتی شدید هنگام مواجهه با یادآوری‌های حادثه داشته‌اند یا تلاشی برای اجتناب از خاطرات یا موقعیت‌های مرتبط با رویداد را پشت سر گذاشته‌اند.» به گفته چلک فراموشی بخشی از اتفاقات مهم حادثه، احساس گوش‌به‌زنگی و انتظار دائمی خطر، وحشت‌زدگی هنگام شنیدن صداهای ناگهانی عصبانیت، تحریک‌پذیری یا پرخاشگری از موارد مهم دیگری است که در سؤال‌ها مطرح شده است. معاون سلامت اجتماعی بهزیستی معتقد است پاسخ به این پرسش‌ها به متخصصان کمک می‌کند تا افراد دارای نشانه‌های اولیه آسیب روانی را شناسایی کنند. او می‌گوید: «افرادی که در این مرحله در گروه‌های دارای خطر متوسط یا بالا قرار بگیرند وارد مرحله دوم می‌شوند. در این بخش ارزیابی تخصصی‌تری با استفاده از پرسشنامه استاندارد PCL-۵ انجام می‌شود؛ این ابزار برای سنجش شدت علائم تروما و احتمال ابتلا به اختلال استرس پس از سانحه PTSD مورد استفاده قرار می‌گیرد.»