راز کمتر شنیدهشده زندگی استاد درویشرضا منظمی
نامی از تبار خوانین؛ دلی در گرو کمانچه
علیرضا سپهوند
روزنامهنگار موسیقی و آهنگساز
درویشرضا منظمی از دل یکی از خاندانهای بانفوذ لرستان برخاست، اما به جای تکیه بر اعتبار خانوادگی، مسیر دشوار موسیقی را برگزید و به یکی از چهرههای ماندگار کمانچهنوازی ایران بدل شد. در روزگاری که موسیقی هنوز در بسیاری از خانههای ایرانی جایگاهی نداشت و در خاندانهای اشرافی حتی کمتر از آن، جوانی از تبار یکی از نامدارترین خاندانهای لرستان، دل به سازی سپرد که قرار بود سرنوشتش را رقم بزند. درویشرضا منظمی میتوانست وارث قدرت و اعتبار خانوادگی باشد، اما راه دیگری را برگزید؛ راهی که از کمانچه آغاز شد، به گروه شیدا رسید و نام او را در شمار ماندگارترین چهرههای موسیقی ایران نشاند. این یادداشت، ادای دینی است به زندگی مردی که عشق را بر آسودگی، هنر را بر عادت و ندای درون را بر انتظار زمانه ترجیح داد. دیروز استاد درویشرضا منظمی، نوازنده نامدار کمانچه و از چهرههای اثرگذار موسیقی سنتی ایران، در ۸۷ سالگی چشم از جهان فروبست. اما شاید برای شناخت بهتر او، باید به سالها پیش بازگشت؛ به زمانی که نوجوانی از شهرستان الشتر تصمیم گرفت برخلاف انتظار زمانه و خانواده، زندگی خود را وقف موسیقی کند.
از خاندان خوانین تا دنیای نغمهها
استاد منظمی زاده شهرستان الشتر در استان لرستان بود. او در خانوادهای نامدار و صاحبنفوذ رشد یافت؛ خانوادهای که از بزرگان و خوانین منطقه به شمار میرفتند. در آن روزگار، موسیقی نهتنها در بسیاری از خانوادههای سنتی جایگاه چندانی نداشت، بلکه برای فرزندان خاندانهای اشرافی نیز انتخابی نامتعارف محسوب میشد. با این حال، گویی تقدیر برای او راه دیگری نوشته بود. او از همان سالهای نوجوانی، شیفته آوای کمانچه شد؛ سازی که بعدها هویت هنری و نام او را با خود پیوند زد.
عشق به کمانچه در روزگار بیمهری به موسیقی
تصور کنید در خانوادهای زندگی میکنید که نوازندگان محلی بهعنوان هنرمندان وابسته به دربار خانوادگی فعالیت میکنند، اما خودِ فرزند خانواده بخواهد به جای تماشای موسیقی، آن را زندگی کند. درویشرضا منظمی چنین راهی را برگزید. او از دوران دبیرستان بهصورت خودآموز به یادگیری کمانچه پرداخت. صدای این ساز برای او چیزی فراتر از یک علاقه ساده بود؛ ندایی درونی که آرامش را از او میگرفت و به سوی جهانی دیگر فرامیخواند.
شاگردی نزد استادان بزرگ
موسیقی ایران
منظمی برای تکمیل دانش موسیقایی خود راهی تهران شد. او سالها نزد استاد برجسته موسیقی ایران، حسین یاحقی، به فراگیری کمانچه و ردیف موسیقی ایرانی پرداخت. در کنار آن، از محضر استادانی چون نورعلی برومند، علیاصغر بهاری، داریوش صفوت، هرمز فرهت و جواد معروفی بهره برد و رفتهرفته به یکی از چهرههای شاخص موسیقی سنتی ایران تبدیل شد.
همراهی با نسلی که موسیقی ایرانی را دگرگون کرد
دهههای چهل و پنجاه خورشیدی، دوران شکوفایی فعالیتهای هنری او بود؛ دورانی که نسلی از هنرمندان جوان، پرشور و دغدغهمند در تلاش بودند تا موسیقی اصیل ایرانی را با نگاهی تازه احیا کنند. منظمی یکی از چهرههای فعال این جریان بود و در کنار هنرمندانی قرار گرفت که بعدها نامشان در تاریخ موسیقی ایران ماندگار شد.
شیدا؛ روایتی از یک همکاری ماندگار
شاید یکی از مهمترین فصلهای زندگی هنری او، همکاری با محمدرضا لطفی و همراهی با گروه شیدا باشد؛ گروهی که به یکی از اثرگذارترین جریانهای موسیقی ایرانی تبدیل شد. ثمره این همکاری، خلق آثاری ماندگار، اجرای برنامههای متعدد در رادیو و تلویزیون، حضور در جشن هنر شیراز و جشن طوس و تربیت نسلی از نوازندگان و هنرمندان بود که بعدها هر یک به چهرههایی برجسته در موسیقی ایران بدل شدند.
از صحنه اجرا تا کلاس درس
اما درویشرضا منظمی تنها یک نوازنده نبود. او بخش مهمی از زندگی خود را به آموزش اختصاص داد و کوشید آنچه را از استادانش آموخته بود، به نسلهای بعد منتقل کند. این نقش آموزشی، جایگاه او را فراتر از یک هنرمند اجراکننده قرار داد و او را به یکی از حلقههای مهم انتقال دانش موسیقی ایرانی بدل ساخت.
استادی که دانش و تجربه را
به نسلهای بعد سپرد
در سال ۱۳۶۹ به دعوت دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران به تدریس پرداخت. او سالها ردیفهای میرزا عبدالله و شیوه نوازندگی کمانچه را به شاگردان خود آموزش داد. بسیاری از هنرمندان نسلهای بعد، مستقیم یا غیرمستقیم از دانش، تجربه و منش او بهره بردند. منظمی همچنین مسئولیتهای فرهنگی و دانشگاهی متعددی برعهده داشت و در گسترش آموزش آکادمیک موسیقی ایرانی سهمی مهم ایفا کرد.
وفاداری به رویایی که
از نوجوانی آغاز شد
آنچه نام درویشرضا منظمی را فراتر از عنوانها و مسئولیتها ماندگار میکند، تنها مهارت او در نوازندگی نیست بلکه جسارتی است که در جوانی از خود نشان داد. او در زمانی که انتخاب موسیقی برای بسیاری از جوانان دشوار بود، از دل یک خانواده سنتی و صاحبنفوذ برخاست و راهی را برگزید که کمتر کسی جرأت پیمودنش را داشت. او تا پایان عمر، به همان رویایی وفادار ماند که در نوجوانی با صدای کمانچه در دلش جوانه زده بود.
میراث مردی که عشق را
بر آسودگی ترجیح داد
زندگی درویشرضا منظمی تنها زندگی یک نوازنده نیست؛ روایت انسانی است که ندای درونش را بر ملاحظات زمانه ترجیح داد. او نشان داد که گاه یک انتخاب، میتواند سرنوشت یک انسان و حتی بخشی از تاریخ فرهنگی یک سرزمین را تغییر دهد. امروز از او تنها چند اجرا و چند اثر باقی نمانده است بلکه میراثی از عشق، تعهد، دانش و اصالت به یادگار مانده که در حافظه موسیقی ایران زنده
خواهد ماند.
وداع با یکی از آخرین راویان
نسل طلایی موسیقی ایران
دیروز استاد درویشرضا منظمی در ۸۷ سالگی چشم از جهان فروبسته است، جامعه موسیقی ایران یکی از چهرههای ارزشمند خود را از دست داده است؛ هنرمندی که از الشتر برخاست، با بزرگان موسیقی ایران همنفس شد، در شکلگیری یکی از مهمترین جریانهای موسیقی معاصر نقش داشت و تا واپسین سالهای عمر، وفادارانه در کنار عشق اولین خود ایستاد.
نام او در تاریخ موسیقی ایران نه فقط بهعنوان نوازندهای چیرهدست، بلکه بهعنوان نماد وفاداری به هنر و ایمان به رؤیاها باقی خواهد ماند.
