چگونه دیپلماسی محلی دریاچه خشکیده را احیا کرد؟
بازگشت قایقها به هامون
شیما جهانبخش
گروه ایران زمین
در روزهایی که سالها خشکسالی، گردوغبار، کاهش شدید منابع آب و افت سطح معیشت، چهرهای فرسوده بر دشت سیستان نشاند و تالاب بینالمللی هامون را به یکی از نمادهای بحران زیستمحیطی شرق ایران تبدیل کرد، ورود ناگهانی سیلابهای ناشی از بارشهای شدید در افغانستان، بار دیگر معادلهای متفاوت را در این منطقه رقم زد؛ معادلهای که هرچند کوتاهمدت، شکننده و وابسته به شرایط اقلیمی است، اما برای مردمی که سالها با خشکی، مهاجرت معکوس، نابودی دامداری و فروپاشی تدریجی اقتصاد محلی زندگی کردهاند، معنایی فراتر از یک رخداد طبیعی دارد و بهنوعی بازگشت «نشانههای زندگی» تلقی میشود.
این سیلابها که از حوضه بالادست رودخانه هیرمند در افغانستان سرچشمه گرفتهاند، پس از عبور از مرزها وارد دشت سیستان شده و در مسیر خود بخشی از بستر خشک و ترکخورده تالاب بینالمللی هامون را دوباره مرطوب و در نقاطی محدود، آبگیری کردهاند. اتفاقی که نهتنها در سطح زیستمحیطی، بلکه در سطح اجتماعی و روانی نیز اثرگذار بوده و باعث شده صیادان و دامداران محلی پس از سالها، بار دیگر قایقهای خود را به آب بیندازند و در حاشیه تالاب، نشانههایی از بازگشت فعالیتهای معیشتی مشاهده شود.
در همین حال، محدوده گردشگری و طبیعی کوه خواجه نیز از این جریان بینصیب نمانده و بخشهایی از آن، هرچند بهصورت محدود، تحت تأثیر ورود آب قرار گرفته است. موضوعی که برای مردم منطقه، یادآور روزهایی است که هامون نه یک بستر خشک، بلکه یک پهنه آبی زنده و اثرگذار در اقتصاد و فرهنگ سیستان بود. با این حال، کارشناسان و ساکنان محلی تأکید دارند که این وضعیت، بیش از آنکه نشانه احیای پایدار باشد، یک «تنفس کوتاه» در دل یک بحران بلندمدت است؛ بحرانی که ریشههای آن نه فقط در تغییرات اقلیمی، بلکه در مدیریت فرامرزی آب، حقابههای تاریخی و ساختارهای بالادستی منابع آبی نهفته است.
در همین چارچوب، مسئولان استان سیستان و بلوچستان این جریان مقطعی آب را نتیجه مجموعهای از گفتوگوها و رایزنیهای مرزی با طرف افغانستانی میدانند؛ گفتوگوهایی که به گفته آنان در قالب نوعی «دیپلماسی محلی» شکل گرفته و توانسته به صورت موقت، جریان آب هیرمند را به سمت دشت سیستان هدایت کند. با وجود این، واقعیت میدانی نشان میدهد که حجم آب ورودی همچنان فاصله قابل توجهی با نیاز اکولوژیک تالاب هامون دارد و تنها بخشهایی از این پهنه گسترده آبی را تحت تأثیر قرار داده است.
از سوی دیگر، زندگی مردم منطقه که سالها تحت فشار خشکسالی شدید قرار داشته، با همین جریان محدود نیز دستخوش تغییر شده است؛ تغییری که خود را در بازگشت نسبی امید، بهبود موقت پوشش گیاهی، کاهش مقطعی گردوغبار و رونق محدود فعالیتهای دامداری و صیادی نشان میدهد. با این حال، این تغییرات بهقدری شکننده هستند که هرگونه توقف جریان آب میتواند بار دیگر منطقه را به وضعیت پیشین بازگرداند.
در چنین شرایطی، آنچه در هامون رخ داده بیش از آنکه یک احیای کامل باشد، یک «یادآوری» است؛ یادآوری این واقعیت که حیات در سیستان همچنان به جریان آب وابسته است و هر تغییر در مسیر هیرمند، میتواند سرنوشت یک پهنه وسیع جغرافیایی و جمعیتی را دگرگون کند. همین موضوع باعث شده بار دیگر مسأله حقابه تالاب هامون، نه فقط به عنوان یک مطالبه محلی، بلکه به عنوان یک مسأله زیستمحیطی و حتی امنیتی در سطح منطقهای مورد توجه قرار گیرد.
«دیپلماسی محلی» جریان
آب رودخانه هیرمند را پایدار کرد
«عطالله اکبری»، معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار سیستان و بلوچستان با اشاره به شکلگیری جریان آب در رودخانه هیرمند و ورود آن به منطقه سیستان در گفتوگو با «ایران» اظهار کرد: «با بهرهگیری از دیپلماسی محلی و گفتمان مرزی با مسئولان ولایت نیمروز افغانستان، جریان پایدار آب از رودخانه هیرمند به منطقه سیستان برقرار شده و با مدیریت عادلانه، ورود آب به محدوده تاریخی کوه خواجه ادامه مییابد تا با تغذیه چاهکها و زمینهای زراعی، گامی برای جبران خشکسالیهای شرق کشور برداشته شود.»
اکبری افزود: «در حوزه تأمین آب، تجربهای موفق در قالب یک گفتمان محلی پشت سر گذاشتهایم که به دیپلماسی مرزی با کشور دوست و برادر افغانستان تبدیل شد. این دستاورد کمنظیر باید تقویت و ادامه یابد، زیرا پیوندهای عمیق اجتماعی و دینی میان دو ملت، بهویژه در دوران جنگ تحمیلی، اثبات شده است.»
وی با اشاره به روند مذاکرات انجامشده میان دو طرف گفت: «از اواخر سال گذشته تا اواسط امسال، مذاکرات مفصلی با مسئولان ولایت نیمروز در افغانستان آغاز شد. با توجه به نگاه مثبت طرف افغانستانی از ابتدای امسال شاهد ورود آب به سیستان بودیم.»
معاون استاندار ادامه داد: «پس از سفر استاندار به ولایت نیمروز و تأکید مسئولان محلی مبنی بر اینکه اگر یک قطره آب در افغانستان باقی بماند، متعلق به مردم سیستان است، جریان آب همچنان بهصورت مداوم ادامه یافته است.»
این مقام مسئول درباره وضعیت کنونی منابع آبی منطقه اظهار کرد: «میزان کنونی آب ورودی پاسخگوی خشکسالیهای عمیق سالهای گذشته نیست، اما گفتوگوهای محلی و نگاه جدید برادران افغانستانی، افق روشنی برای تداوم جریان آب در سالهای آینده ترسیم کرده است. امیدواریم این تحول به پایان خشکسالی در شرق کشور منجر شود.»
اکبری همچنین با اشاره به مدیریت منابع آب در استان گفت: «روزانه دو تا سه نشست در سطح عالی استان برای مدیریت بهینه آب برگزار میشود. راهبرد استان، ذخیرهسازی در چاهنیمهها و تأمین آب آشامیدنی شهرهای زاهدان و منطقه سیستان به هر قیمت ممکن است.»
وی در ادامه درباره وضعیت توزیع آب در منطقه توضیح داد: «هماکنون آب وارد کانالها شده و فضای منطقه را متحول کرده است. بخشی از آب به رودخانه سیستان و بخشی به سمت پریان مشترک و رودخانههای شیردل و گلرود هدایت میشود و نگرانی از بابت مدیریت آب در حوزه شهرستان هیرمند وجود ندارد.»
معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار سیستان و بلوچستان درباره مسیر هدایت آب به مناطق مختلف افزود: «جریان آب به سمت منطقه کوه خواجه مدیریت میشود. پس از آبگیری اولیه، این آب در سد سیستان ذخیره و سپس به کانال یک و دو هدایت خواهد شد تا حوزه شهرستانهای زابل و هامون را پوشش دهد.»
وی همچنین درباره مدت زمان تداوم این جریان گفت: «این جریان به مدت دو تا سه هفته آینده بهصورت مداوم ادامه مییابد و پیشبینی میشود حدود ۳۰ مترمکعب در ثانیه آب به سمت شهرستان هامون و شهر زابل مدیریت شود که موجب آبگیری منطقه کوه خواجه، تقویت باغها و کشتزارها و بهبود چاهکهای کشاورزی میشود.»
اکبری تأکید کرد: «با وجود محدودیت مقدار آب ورودی به دشت سیستان، اولویت اصلی آبگیری چاهنیمههاست و همزمان تلاش میکنیم از آبی که خارج از حوضه چاهنیمهها در حرکت است، حداکثر بهرهوری را داشته باشیم. مردم شهرستانهای منطقه اطمینان داشته باشند که توزیع آب ورودی به سیستان روزانه و از نزدیک در حال مدیریت بوده و جای هیچ نگرانی وجود ندارد.»
بازگشت قایقها؛ روایت مردم
از تغییرات کوتاهمدت
در کنار تحلیلهای رسمی، روایت مردم محلی شاید دقیقترین تصویر از وضعیت فعلی باشد. صیادان و ساکنان حاشیه هامون میگویند سالهاست چنین صحنهای را کمتر دیدهاند؛ قایقهایی که دوباره به آب انداخته شدهاند، هرچند در محدودهای بسیار کوچک. ورود این سیلابها، هرچند محدود، تأثیرات زیستمحیطی نیز به همراه داشته است. مرطوب شدن بخشهایی از بستر خشک تالاب باعث کاهش نسبی گردوغبار در برخی نقاط شده و به گفته ساکنان محلی، در فصل بادهای ۱۲۰روزه میتواند اثرات مثبتی داشته باشد.
دامداران نیز از بهبود نسبی وضعیت مراتع سخن میگویند و معتقدند، همین مقدار محدود آب توانسته پوشش گیاهی را در برخی مناطق تقویت کند. با این حال، کارشناسان محیطزیست هشدار میدهند که این تغییرات موقت است و بدون جریان پایدار آب، امکان بازگشت به وضعیت خشکسالی وجود دارد.
وحید یکی از اهالی منطقه، در توصیف وضعیت اظهار کرد: «این آب حاصل روانابهای اخیر است و هرچند با حقابه واقعی فاصله زیادی دارد، اما توانسته بخشی از بستر خشک تالاب را دوباره زنده کند.»
وی تأکید میکند: «از سال 99 و پس از تغییرات در بالادست هیرمند، ورود پایدار آب تقریباً متوقف شده بود و تنها در مقاطع کوتاه، جریانهای محدود به تالاب رسیده است. این حجم محدود آب توانسته در نقاطی مانند گودال ادیمی و بخشهایی مقابل کوه خواجه تجمع پیدا کند و همین موضوع باعث بازگشت نسبی فعالیتهای محلی شده است.»
بــــرش
احیای موقت در برابر یک چالش بلندمدت
اگرچه این روزها تصاویر بازگشت آب به بخشهایی از هامون و حرکت دوباره قایقها در تالاب بینالمللی هامون امیدهایی را در میان مردم سیستان زنده کرده است، اما واقعیت این است که این احیا همچنان محدود و شکننده است. سیستان همچنان درگیر یکی از پیچیدهترین بحرانهای آبی کشور است؛ بحرانی که نهتنها به بارشهای فصلی وابسته است، بلکه به مدیریت فرامرزی آب، حقابههای تاریخی و همکاریهای پایدار منطقهای گره خورده است.
در چنین شرایطی، سیلابهای اخیر تنها توانستهاند برای مدتی کوتاه «نفس» این تالاب را تازه کنند؛ نفسی که اگرچه امیدبخش است، اما برای ادامه حیات، نیازمند جریان دائمی و پایدار آب خواهد بود.
