۶۰ سال زیستِ عالمانه
دربارۀ فعالیتها و کارنامۀ علمی-پژوهشیِ جلال خالقی مطلق
سجّاد آیدِنلو
شاهنامهپژوه و استاد زبان
و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور اورمیّه
هر عزیزی که ز ما رفت نمیآید باز
گرچه در ماتم او عمر تو شیون گردد
دانِشومَندا رفتی و سزد کز پس تو
مادر دانش از این غصه سترون گردد
بیگمان دربارۀ فعالیتهای علمی مرحوم دکتر جلال خالقی مطلق میتوان ساعتها به تفصیل و با بررسی جزئیات سخن گفت -اما به اقتضای فرصت بسیارکوتاهی که در اختیار بنده هست- اگر بخواهیم بیش از 60 سال کوشش مستمر مطالعاتی و پژوهشی شادروان دکتر خالقی مطلق را در چهار بخش کلی تقسیمبندی و بررسی کنیم میتوان به این مقولات قائل شد.
1. تصحیح متن و زیرمجموعههای مرتبط با آن: شاید مشهورترین حوزۀ کاری مرحوم دکتر خالقی مطلق در میان عموم و حتی خواص علاقهمند فرهنگ و ادب ایران تصحیح بسیار ارزشمند و درخشانی است که ایشان از متن حماسۀ ملی ایران عرضه کرده است. کار روشمند، سترگ، زمانبر، تأثیرگذار و جریانسازی که دربارۀ ویژگیها و وجوه اهمیت بسیاری از استادان و صاحبنظران و این بندۀ کمترین در جاهای مختلف شفاهی و مکتوب سخن گفته و نوشتهایم.
اما دربارۀ اهمیت این تصحیح که پیشتر چندبار گفتهام و نوشتهام، تصحیح دکتر خالقی که چاپ هشت جلدی آن ابتدا در آمریکا و بعد به همت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی در ایران چاپ شد و در جلد ششم و هفتم بهترتیب دکتر محمود امیدسالار و شادروان دکتر ابوالفضل خطیبی با ایشان همکاری داشتند و بعد ویرایش دوم این تصحیح که انتشارات سخن چاپ کرد، با همۀ پیشنهادها و نکاتی که میتوان دربارۀ بعضی ضعفها و خوانشهای آن مطرح کرد، به لحاظ روش درست و علمی-انتقادیِ بهکارگرفته شده در این کار و استفاده از بیشترین و بهترین امکانات موجود برای تصحیح متنی مانند شاهنامه، روشمندترین و بهترین متنی است که از شاهنامۀ فردوسی تا به امروز عرضه شده، با نهایت احترامی که برای همۀ کوششهای پیش و پس از این کار قائلیم.
2. تالیف و ترجمۀ کتاب: در تألیف از رسالۀ دکتری ایشان با نام «زنان در شاهنامه» که ابتدا به زبان آلمانی چاپ شد و بعد در ایران با دو ترجمۀ خوب و یک ترجمۀ نادرخور عرضه شد، «حماسه»، «واژهنامۀ شاهنامه» و «واجشناسی شاهنامه» آغاز میکنیم و به ترجمههایی مثل «اساس اشتقاق فارسی» که در زمان خود در مسئلۀ ریشهشناسی لغات فارسی برای جهان فارسیزبان بسیار ضروری و مهم بود و «ایرانیات در بزم فرزانگان» میرسیم و دربارۀ هریک به تفصیل میتوان سخن گفت.
3. نگارش مقالات پژوهشی، نقد کتاب و مداخل پژوهشی: در میان استادان و محققان فرهنگ و ادب ایران معدود کسانی را داریم که در کنار کارهای بزرگ و توانسوز و زمانبری مانند تصحیح و تألیف، به کار تألیف مقالات متعدد و در عین حال دانشورانه در حوزۀ تخصصی خود بپردازند و باز بسیار کم داریم کسانی را که در کنار مقالات پژوهشی و نقد کتاب، مدخلهای دانشنامهای بنویسند. شادروان دکتر خالقی مطلق از معدود محققان حوزۀ فرهنگ و ادب ایران است که در کنار همۀ کارهایی که انجام داده است، در دانشنامههای مختلف داخل و خارج کشور مانند دانشنامۀ ایرانیکا به زبان انگلیسی، دانشنامۀ جهان اسلام و دانشنامۀ زبان و ادب فارسی مدخلهای عالمانهای در حوزۀ شاهنامهپژوهی تألیف کرده است.
من همواره در کلاسهای درس، دورههای عالی تحصیلات تکمیلی و مجالس مختلف این نکته را گفتهام که یکی از ضعفهای نمایان بسیاری از محققان، مدرسان و دانشجویان ما در پژوهشهایشان، متأسفانه ناآشنایی یا کمآشنایی با دانشنامهها و اهمیت مدخلهای دانشنامهای است درحالیکه دربارۀ مقولات، موضوعات و مفاهیم دبارۀ تاریخ، فرهنگ و ادب ایران و مشخصاً شاهنامه گاه مدخلهای برخی از دانشنامهها بهترین و جامعترین منبعی است که میتوان مراجعه کرد. مثلاً اگر از من بخواهند و مرا ملزم کنند دربارۀ حافظ فقط یک منبع معرفی کنم بیگمان مدخل مفصل و چندبخشی و عالمانه در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی را معرفی خواهم کرد. برخی از مدخلهایی که مرحوم دکتر خالقی مطلق دربارۀ مسائل مربوط به شاهنامه نوشته است مانند فردوسی، شاهنامۀ فردوسی و رستم و مداخل دیگر تألیف ایشان بهویژه در دانشنامۀ زبان و ادب فارسی چاپ فرهنگستان زبان و ادب فارسی جزو برجستهترین منابع مربوط به آن موضوع است و گاه میتوان اگر بنا باشد یک منبع را مثلاً دربارۀ فردوسی یا شاهنامه یا رستم معرفی کنیم حتماً باید به مقالات دانشنامهای که آن مرحوم تألیف کرده ارجاع داد. این نکتهای است که باید به آن توجه شود و معمولاً مغفول واقع میشود و زیر سایۀ خورشیدی به نام تصحیح شاهنامه که بسیار هم ارزشمند هست، کمتر دیده میشود.
4. آفرینشهای ذوقی و ادبی: ایشان در کنار اینکه دانشمندی برجسته بود و کارهای تحقیقی عرضه کرد، در حوزۀ شعر، داستاننویسی و نمایشنامهنویسی هم فعالیت داشت و مجموعۀ کوچکی هم از اشعار ایشان در ایران چاپ شده است.
اگر بخواهم خلاصه کنم مرحوم دکتر خالقی مطلق بدون هیچ مبالغهای به لحاظ کمیت و کیفیت کارهایی که در بیش از 60 سال زیست عالمانۀ خود انجام داد، برجستهترین و پرکارترین شاهنامهشناسِ تاریخ تحقیقات شاهنامهشناختیِ داخل و خارج ایران به شمار میرود و اگر بخواهیم دو شاخصۀ نمایان و تأثیرگذار زندگی علمی ایشان را –در کنار ویژگیهای دیگری که دارد- برجستهتر کنیم عبارتست از: یک ضابطه و معیار بسیار درخشانی که در مسئلۀ تصحیح متون فارسی نه فقط شاهنامه ایجاد کرد و با روش درست و عالمانهای که در تصحیح شاهنامه به کار بست، فنّ تصحیح علمی متون مربوط به فرهنگ و ادب ایران بسیا ارتقا پیدا کرد و بعد از شاهنامۀ ایشان هرکس بخواهد هر متنی را که مربوط به حوزۀ تاریخ و فرهنگ و ادب ایران است، در هریک از زبانهای فارسی، عربی یا تُرکی که در جغرافیا و جهان فرهنگ ایرانی آثاری به این زبانها پدید آمده تصحیح کند باید کار خود را با شاهنامۀ تصحیح دکتر خالقی مطلق بسنجد و بطراز کند و لامحال سطح کار خود را بالا ببرد. پس الگوسازی و مبناسازی و معیارسازی در فن تصحیح متون فارسی و ارتقای آن، و دوم جریانسازی و تأثیرگذاری روش پژوهشی شادوران دکتر خالقی مطلق در محققان نسلهای پسین. بسیاری از محققان بعد از ایشان که در حوزۀ شاهنامه کار میکنند، از روش پژوهشی دکتر خالقی مطلق آموختند و خودِ بنده هم افتخار میکنم که در سیاهمشقهای بسیار ناچیزی که در این عرصه عرضه کردم و بعد از این به شرط بقای عمر و سلامت عرضه خواهم کرد، بخشی از روش کار خود را وامدار مکتب پژوهشی مرحوم دکتر خالقی مطلق هستم. برای آن استاد درگذشته آرزوی شادی روح و برای بازماندگان آرزوی طول عمر توأم با سلامتی و سرفرازی دارم و با یک رباعی دکتر خالقی مطلق که در یک مصراع آن به اقتضای موضوع تصرفی شده، سخنم را به پایان میرسانم:
من در تن خود رگ کیانی دارم
در رگ همه خون پهلوانی دارم
با آن همه ترکتازی و فتنه هنوز
در دست هنوز درفش کاویانی دارم
* متن سخنرانی در مجلس «راوی حکیم طوس» که صورت کامل آن از سوی مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، اختصاصاً در اختیار روزنامه «ایران» قرار گرفته است.
