محدثه جعفری / امروزه مشاغل خانگی یکی از مهم‌ترین ابزارهای توانمندسازی اقتصادی زنان محسوب می‎شود و همه کشورهای دنیا به علت ویژگی‎های خاصی که این نوع اشتغال ایجاد کرده است به سمت فعالیت در آن کشیده شده‌اند. مشاغل خانگی انعطاف‌پذیری بالایی دارند، امکان فعالیت در خانه برای شاغلین وجود دارد همچنین این نوع کسب و کارها نیاز کمتری به سرمایه دارند به همین دلیل برای زنان بسیار ایده‌آل محسوب می‎شوند. چون زنان ستون اصلی خانواده هستند و با ورود به این نوع کسب‌وکار می‌توانند به فعالیت‎های منظم در خانواده هم رسیدگی کنند. با این اوصاف زنان استقبال گسترده‌ای طی سال‌های گذشته برای ورود به مشاغل خانگی از خود نشان داده‌اند. 
فاطمه سخایی، رئیس دبیرخانه ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی با اشاره به اینکه 80 درصد فعالان مشاغل خانگی کشور را زنان تشکیل می‎دهند، به «ایران» می‎گوید: «مشاغل خانگی برای زنان سرپرست خانوار فرصت مناسبی ایجاد کرده است، چون مسئولیت‎های متعددی دارند و با توجه به هزینه‎های رفت‌وآمد در سطح شهر، اشتغال در منزل می‎تواند برای آنها مقرون به صرفه‌تر باشد. با این نوع اشتغال، آنها در کنار مسئولیتی که به عنوان مادر خانواده دارند، می‎توانند به فعالیت‎های اقتصادی هم بپردازند. البته ورود به مشاغل خانگی برکات متعددی برای زنان جامعه دارد؛ از جمله افزایش اعتماد به نفس، کاهش آسیب‎های ناشی از فقر با تقویت بنیان خانواده، کاهش وابستگی اقتصادی به اطرافیان و... . در مجموع مشاغل خانگی در جامعه زنان فارغ از اینکه سرپرست خانواده باشند یا نباشند، مورد استقبال قرار گرفته است و بخش مهمی از اقتصاد را تشکیل می‎دهد.»
رئیس دبیرخانه ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی وزارت کار در مورد چرخه اقتصادی مشاغل خانگی که عمدتاً در اختیار زنان است، می‎گوید: «سهم مشاغل خانگی در اشتغال بین 4 تا 6 درصد کشور است و در تولید ناخالص ملی (GDP) حدود دوونیم درصد سهم دارند.»
سخایی با اشاره به ارکان اصلی توسعه مشاغل خانگی و تأثیر فضای مجازی در این نوع کسب‌وکار می‎گوید: «صدور مجوز برای مشاغل خانگی جزو ارکان اصلی این حوزه است که در 15 سال گذشته، فقط دو سال به شکل دستی مجوزها صادر می‎شد و این امر کمی زمانبر بود. بعد از آن با ایجاد سامانه این مجوزها از درگاه ملی مجوزها صادر می‎شود. منابع مالی و تسهیلات دومین رکن اصلی در مشاغل خانگی است. بر اساس قانونی که در این زمینه داریم، بانک مرکزی مکلف شده است هر سال مبلغی به این طرح اختصاص دهد. خوشبختانه بودجه‎ای که برای ارائه تسهیلات به مشاغل خانگی اختصاص می‎دهند، هر سال رو به افزایش است. موضوع بعدی مدیریت کسب‌وکار در مشاغل خانگی به‌ویژه برای پشتیبان‎هاست چون این افراد نیروهای تحت پوششی دارند که باید با ادبیات کسب‌وکار آشنا باشند تا حلقه‎های ارزش را به هم متصل کنند و منجر به فروش شوند. رکن بعدی، بازاریابی و فروش است که به‌ بند قبلی متصل می‎شود بعد از آن شبکه‌سازی و در نهایت استفاده از فناوری و فضای دیجیتال است.»
او در مورد اهمیت فضای دیجیتال در کسب‌وکارهای خانگی توضیح می‎دهد: «فضای دیجیتال، هزینه ورود به بازار را کاهش داده است چون این فضا امکان دسترسی تولیدکننده به افراد در دورترین نقاط کشور را هم ایجاد می‎کند. با این اوصاف بخش مهمی از مشاغل خانگی در کشور ماهیت کاملاً دیجیتال دارد، مانند تولید محتوا، طراحی و... یعنی بسیاری از رشته‎ها در مشاغل خانگی به طورکلی دیجیتالی هستند. 
به همین دلیل توسعه اقتصاد دیجیتال و زیرساخت‌های فروش، مستقیماً بر رشد مشاغل خانگی اثرگذار است، ما هم این حوزه را یکی از پیشران‎های اصلی اشتغال خرد می‎دانیم. طی سال گذشته به دلایل مختلف و دو جنگ تحمیلی که پشت سر گذاشتیم فضای اینترنت افت‌وخیزهای مختلفی داشته است، نمی‎توانیم بگوییم چند درصد اثرگذاری دارد اما اکثریت کسب‌وکارهای خانگی به سمت سکوهای فروش خارجی مثل اینستاگرام و... روی آورده بودند و این محدودیت اینترنت تأثیر بسیاری بر فروش محصولات شاغلان در کسب‌وکار خانگی گذاشته است. حدود60 درصد افرادی که در کسب‌وکارهای خانگی فعالیت می‌کنند، دیپلم یا زیردیپلم هستند به همین دلیل آسیب بسیار زیادی در این دو سه ماه اخیر متوجه این افراد شده است.»
سخایی درمورد راهکارهای وزارت کار برای جلوگیری از متضرر شدن مشاغل خانگی در چنین شرایطی می‎گوید: «در زمان جنگ برآوردی از آسیب‌هایی که این گونه از مشاغل دیده بودند را انجام داده‌ایم در نهایت به راهکاری برای جلوگیری از ضرر بیشتر آنها رسیدیم. یکی از کمک‌هایی که می‌توان برای مشاغل خانگی در شرایط پسابحران انجام داد، تشکیل بازارهای فیزیکی و فروش حضوری است. وزارت کار طرحی با عنوان«هزار میدان-هزار بازار» را در دستور کار قرار داده است تا به شکل هم‌افزایی با همکاری چند دستگاه، نهادهای حمایتی و شهرداری‌ها ظرفیتی ایجاد شود که صاحبان مشاغل خانگی بتوانند محیطی برای فروش محصولاتشان داشته باشند. برنامه‌ریزی‌های طرح انجام شده است و از سوم خردادماه اجرایی خواهد شد. یعنی از این تاریخ در هر شهر و میدان می‎توانیم شاهد این «هزار میدان هزار بازار» باشیم. با این اوصاف، افراد به شکل متناوب هر دو هفته یک بار مکان فروششان تغییر می‎کند، یعنی یک روزه است و اگر یک روز در میدان ایکس برگزار می‎شود 15 روز بعد در محل دیگری برگزار می‌شود. در این مکان‌ها شاهد تنوع محصولات هم هستیم به طوری که مشاغلی که در حوزه صنایع دستی، محصولات غذایی، هنرهای سنتی، صنایع خلاق و حتی خدمات نوین فعال هستند می‎توانند برای شرکت در این بازارها درخواست دهند.»
 او با بیان اینکه طی 15 سال گذشته بیش از دو میلیون نفر اشتغال خانگی خود را ثبت کرده و مجوز گرفته‎اند، توضیح می‎دهد: «هرساله شاهد افت‌وخیزهایی در تعداد این آمار براساس شرایط کشور بودیم، اما در سال 1404 با وجود تمام چالش هایی که پشت سر گذاشتیم، حدود 66 هزار و 300 مجوز ثبت شده است. البته در پروژه «هزار میدان هزار بازار» فضا را برای حضور همه کسب‌وکارهای خانگی، با مجوز و بدون مجوز باز گذاشته‌ایم چون معتقد هستیم، جامعه هدف را نباید محدود به مجوز کنیم. یعنی حتی افرادی که در خانه تولیدی بدون مجوز دارند، می‎توانند در این نمایشگاه‌ها شرکت کنند و با همین اقدام می‎توانیم برآوردی از تعداد مشاغل خانگی بدون مجوز هم داشته باشیم.»

تهران و خراسان رضوی 
 پیشرو در مشاغل خانگی
رئیس دبیرخانه ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی وزارت کار با بیان اینکه چه استان‎هایی بیشتر به سمت مشاغل خانگی روی آورده‎اند، می‎گوید: «استان‎هایی که سابقه قوی در صنایع دستی، فرش، پوشاک و فعالیت‌های خرد دارند معمولاً تعداد مشاغل خانگی بیشتری در آنها به ثبت رسیده است. استان‌هایی مثل اردبیل، فارس، لرستان و کرمانشاه در سال‎های اخیر استقبال بیشتری داشتند. البته استان‌های تهران و خراسان رضوی به علت بعد جمعیتی که دارند هم جزو استان‎های پیشرو در بحث مشاغل خانگی محسوب می‎شوند.» 
سخایی در مورد ارائه تسهیلات به مشاغل خرد خانگی هم می‎گوید: «حمایت‎های مالی هر ساله روند صعودی داشته و بودجه آن افزایش پیدا کرده است. در سال 1404 بودجه 93 هزار میلیارد ریال برای مشاغل خانگی اختصاص منابع داشتیم که نزدیک به 50 درصد آن هم جذب شده است؛ این رقم به نسبت سال 1403، حدود 54 درصد رشد داشته است. در سال‌ جاری هم دوازده و نیم همت منابع را برای این بخش برآورد کرده‌اند.» او درمورد برنامه‌ریزی دولت برای ورود به حلقه‎های فروش برای کسب و کارهای خرد می‎گوید: «اولین اقدام ایجاد بازارهای فیزیکی است. در مرحله بعد تلاش کردیم مشاغل خانگی را به سمت استفاده از پلتفرم‎های فروش داخلی سوق دهیم. با همه پلتفرم‌ها جلساتی برگزار کردیم و رایزنی‌هایی انجام شده است تا افراد بتوانند به راحتی وارد سکوهای داخلی شوند و فروش‎شان را افزایش دهند.»