بهار خسروی
گروه کتاب

روابط ایران و روسیه در اوایل دوره قاجار یکی از سرنوشت‌سازترین مقاطع تاریخ معاصر ایران به شمار می‌آید. در این دوره، گسترش نفوذ امپراطوری روسیه در قفقاز و ضعف ساختار نظامی و اداری دولت قاجار، زمینه‌ساز مجموعه‌ای از تنش‌ها و درگیری‌ها شد که در نهایت به وقوع دو جنگ مهم میان ایران و روسیه انجامید. این جنگ‌ها نه تنها توازن قدرت در منطقه را تغییر داد، بلکه پیامدهای سیاسی، سرزمینی و دیپلماتیک عمیقی برای ایران به همراه داشت. نتیجه این رویارویی‌ها انعقاد دو پیمان مهم گلستان (۱۸۱۳) و ترکمانچای (۱۸۲۸) بود؛ قراردادهایی که به موجب آنها بخش‌های وسیعی از سرزمین‌های قفقاز از قلمرو ایران جدا شد و نفوذ روسیه در منطقه به شکل قابل توجهی افزایش پیدا کرد. این تحولات تنها به از دست رفتن قلمرو محدود نماند، بلکه ساختار روابط خارجی ایران، موقعیت آن در نظام بین‌الملل و نگاه نخبگان ایرانی به مسأله اصلاحات و نوسازی را نیز تحت‌تأثیر قرار داد. از این رو، بررسی روابط ایران و روسیه در این دوره و پیامدهای جنگ‌های میان دو کشور، برای درک بسیاری از تحولات سیاسی و تاریخی ایران در سده نوزدهم اهمیت اساسی دارد.
کتاب «از گلستان تا ترکمانچای: یادداشت‌های ژنرال یرمولوف در فاصله بین دو جنگ ایران و روسیه» ترجمه‌ حسین اصغری که در انتشارات نگارستان اندیشه به چاپ رسیده است، یکی از منابع مهم و مؤثر درباره روابط ایران و روسیه در اوایل قرن نوزدهم است که از نگاه یک مقام عالی‌رتبه روسی روایت را برای مخاطب تعریف می‌کند و به بررسی وقایع و تحولات بین عهدنامه گلستان (۱۸۱۳) تا عهدنامه ترکمانچای (۱۸۲۸) می‌پردازد؛ دوره‌ای که طی آن ایران در دو جنگ بزرگ با امپراطوری روسیه شکست خورد و بخش‌های مهمی از قلمرو خود در قفقاز را از دست داد. همچنین مقدمه‌ای از دکتر غلامحسین زرگری‌نژاد، استاد بازنشسته گروه تاریخ دانشگاه تهران در ابتدای این کتاب آمده است. او پژوهش‌ها و آثار متعددی در تاریخ قاجار و مشروطیت دارد و مجموعه‌ای از متون مرتبط با جنگ‌های ایران و روس، از جمله کتاب‌های «ماثرالسلطانیه»، «تاریخ ذوالقرنین» و «احکام الجهاد و اسباب الرشاد» را تصحیح و منتشر کرده است. او ترجمه و انتشار یادداشت‌های یرمولوف در طی مأموریت مهم خود در ایران را منبع روشنگری برای بررسی و تحلیل دقیق‌تر تاریخ این مقطع می‌داند و مطالعه آن را به همه پژوهشگران این حوزه تاریخی پیشنهاد می‌کند.
 
زیرکی به سبک ژنرال روسی
الکسی پتروویچ یرمولوف، ژنرال مشهور روس و فرمانده نیروهای روسیه در قفقاز بود. او در سال‌های پس از جنگ اول ایران و روسیه و پیمان گلستان (۱۸۱۳) تا پیش از جنگ دوم و پیمان ترکمانچای (۱۸۲۸) نقش مهمی در سیاست و نظامی‌گری روسیه در منطقه داشت. یادداشت‌ها و گزارش‌های او تصویر روشنی از سیاست‌های روسیه در قفقاز و نگاه روس‌ها به ایران قاجار می‌دهد. این کتاب در واقع مجموعه‌ای از یادداشت‌ها، گزارش‌ها، خاطرات و اعترافات شخصی او به عنوان فرماندار کل قفقاز است. طبیعی است که نگاه او کاملاً بی‌طرف نیست. او گاهی ایران و ساختار سیاسی آن را تحقیرآمیز یا از موضع برتری توصیف می‌کند. بنابراین بسیاری از جنبه‌های جامعه ایران یا سیاست داخلی کشور به‌طور کامل منعکس نشده است. در بخش‌هایی یرمولوف درباره مردم، فرهنگ یا سیاست ایران قضاوت‌هایی کلی ارائه می‌دهد که ممکن است برای دنیای امروز دقیق یا منصفانه به نظر نرسند. یرمولوف شاید خیلی از نکات لازم را ننوشته باشد، چرا که فردی به زیرکی و وطن دوستی او، با علم به اینکه یادداشت‌هایش در تاریخ ثبت می‌شود، هیچ‌گاه موضوعی که به صلاح کشورش نباشد را مکتوب نمی‌کند اما به هرحال، نکاتی هم که گاه و بیگاه از زیر دستش در رفته و به روی کاغذ آورده، با ارزش هستند.
حسین اصغری ترجمه این اثر را برعهده داشته و در ترجمه خود، توضیحات و پاورقی‌هایی برای روشن کردن اشخاص، مکان‌ها و رویدادهای تاریخی آورده تا برای مخاطب عام هم قابل فهم و درک باشد. اصغری تلاش کرده روایت تاریخی نسبتاً دقیق و مستندی از این دوره را به خواننده ارائه دهد. او سعی داشته تا برخی از ابعاد شخصیت یرمولوف را هم تشریح کند، این ژنرال روسی شخصیتی کاملاً چند وجهی دارد که نمی‌توان تنها در نظامی بودن، محدودش کرد. فردی به‌شدت تیزبین، زیرک و گاه شکاک که برای همه مسائل برنامه‌ریزی دارد، هم برای موضوعات پیچیده نظامی، هم شهرسازی، شهرداری، اقتصاد و حتی در جاسوسی.
 
منبعی دست اول از تاریخ
«از گلستان تا ترکمانچای: یادداشت‌های ژنرال یرمولوف در فاصله بین دو جنگ ایران و روسیه» را می‌توان یک منبع دست اول تاریخی دانست که از نگاه طرف روسی گفته می‌شود. خواننده در طول خوانش کتاب در می‌یابد که روس‌ها چگونه ایران قاجار و قدرت نظامی آن را ارزیابی می‌کردند، برای پژوهش درباره قفقاز، سیاست خارجی قاجار و زمینه‌های ترکمانچای نیز اطلاعات مهمی کسب می‌کند. روایت‌ها گاهی با صراحت و نگاهی انتقادی نسبت به ساختار سیاسی ایران پیش می‌روند که همین باعث جذابیت تاریخی آن می‌شود. در این اثر، زمینه‌های سیاسی و نظامی جنگ‌های ایران و روس، ضعف‌های ساختاری دولت قاجار و ارتش ایران، نقش شخصیت‌هایی مثل فتحعلی‌شاه قاجار و عباس میرزا، دخالت قدرت‌های خارجی مثل روسیه و بریتانیا، روند مذاکرات و شکل‌گیری عهدنامه گلستان، شروع جنگ دوم ایران و روس، شکست نهایی ایران و امضای عهدنامه ترکمانچای، پیامدهای سیاسی، اقتصادی و سرزمینی این قراردادها بررسی می‌شود. جدای از مباحث تاریخی، در این کتاب اطلاعاتی جالب و خواندنی مربوط به قوم شناسی مردم قفقاز نیز وجود دارد: از دسته‌های قزاق‌ها گرفته تا روستاهای ترک تبار و مهاجران آلمانی ساکن گرجستان. در یادداشت‌های یرمولوف از جغرافیای منحصر به فرد قفقاز وصف دقیقی ارائه می‌شود؛ به گونه‌ای که خواننده در لشکرکشی‌های قوای روس برای سرکوب شورش‌های محلی، با شمار زیادی از روستاها، دره‌ها و رودهای آن نیز آشنا می‌شود.
اصغری روند اتفاقات تاریخی را از عهدنامه گلستان تا ترکمانچای به شکل مرحله‌به‌مرحله توضیح می‌دهد تا خواننده بتواند سیر تاریخی آن را دنبال کند. همچنین در متن کتاب منابع و اسناد تاریخی برای توضیح رویدادها آورده شده است. نقش افرادی مانند فتحعلی‌شاه، عباس میرزا و فرماندهان روس در تحولات بررسی می‌شود که این بخش به خصوص برای افرادی که به تاریخ علاقه‌مند هستند، جذاب خواهد بود. این اثر بیشتر به شرح رخدادها و وقایع می‌پردازد و تحلیل سیاسی یا اجتماعی گسترده‌ای را ارائه نمی‌کند، بعضی رویدادهای مهم هم با توضیح کوتاهی بیان شده‌اند. 
به طور کلی این کتاب بیشتر برای آشنایی اولیه با دوره جنگ‌های ایران و روس مناسب است ولی برای پژوهش‌های اساسی و فهم بهتر جغرافیای قفقاز و مناطق از دست رفته، منابع دیگری در کنار این اثر می‌تواند مثمرثمر باشد.

پرسشی بی‌پاسخ از دل تاریخ

در بخشی از کتاب «از گلستان تا ترکمانچای: یادداشت‌های ژنرال یرمولوف در فاصله بین دو جنگ ایران و روسیه» اطلاعاتی از ژنرال یرمولوف بنا به دستور تزار از سرزمین ایران جمع‌آوری می‌شود و به روسیه ارسال می‌شود. در این متن آمده است:
«نیروهای ایران منظم هستند و به خوبی سازماندهی می‌شوند. توپخانه از نظم عالی برخوردار است و به وضوح در حال افزایش است. آنها یک کارخانه ذوب و ریخته‌گری مناسب و یک کارخانه اسلحه‌سازی دارند. قلعه‌های‌شان بر اساس الگوی قلعه‌های اروپایی ساخته می‌شود و با استخراج سنگ آهن، هم‌اکنون مقادیر زیادی مس، سرب و آهن دارند. علاوه براین، کارخانه‌هایی نظیر ماهوت‌سازی و تصفیه قند و شکر برای جلوگیری از انحصار ظالمانه کمپانی هند شرقی تأسیس شده‌اند. همچنین به دستور عباس میرزا، اکنون تعداد زیادی نیرو و توپ جنگی وجود دارد که با توجه به شرایط، تعداد آنها به راحتی قابل افزایش است، زیرا جمع‌آوری سرباز به خصوص از جانب کوچ‌نشین‌ها بدون هیچ دردسری انجام می‌شود. این نیروها در سختی‌ها، شکیبا هستند؛ از نظر غذایی به کم قانع‌اند؛ حرکات غیرمعمول سریع، برایشان راحت است و در مدت کوتاهی ایران می‌تواند پیاده نظامی داشته باشد که با بهترین‌های اروپا برابری کند. در این میان، انگلستان از همه توان خود برای مقابله با نفوذ قدرت ما در این کشور استفاده می‌کند. پولی که آنها در دربار و برای تمام نزدیکان شاه و وارث او ریخت و پاش می‌کنند، هرگز اجازه نزدیکی صمیمانه ایران به روسیه را نخواهد داد. هرگز!»
این اطلاعاتی است که ژنرال یرمولوف بنا به دستورات تزار از سرزمین ایران جمع‌آوری و به روسیه ارسال کرد. اما چرا ارتشی که «به راحتی می‌تواند با بهترین‌های اروپا برابری کند»، در جنگ بعدی خود با روس‌ها این چنین زود از هم می‌پاشد و ارتش روسیه به حومه شهر میانه می‌رسد و قرارداد ترکمانچای منعقد می‌گردد؟!