مرجان قندی
گروه اجتماعی

زمین‌لرزه‌ای به بزرگی ۴.۶ ریشتر شامگاه سه‌شنبه پردیس در شمال‌شرق تهران را لرزاند و در حالی که در بسیاری از مناطق پایتخت نیز احساس شد، ساکنان تهران و شهرهای اطراف را نیمه‌شب به خیابان‌ها کشاند؛ رخدادی که در ادامه توالی ۹ لرزه‌ای از عصر سه‌شنبه تا بامداد چهارشنبه در این منطقه ثبت شد.
مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله در گفت‌و‌گو با «ایران» درباره رخدادهای زلزله ۲۸ فروردین ۱۴۰۵ و ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵ در پردیس می‌گوید: «هر چند بر اساس بازدیدی که از سوی پژوهشگاه زلزله در ۲۳ ‌اردیبهشت داشتیم خسارتی جدی بجز ترک‌های محدود در دیوارهای روستاهای «جورد»، «ایرا» و «آردینه» در پی نداشت، اما این لرزه‌ها یک هشدار جدی و بموقع برای کلان‌شهر تهران است. این لرزه‌ها خطری را کاهش نداده و آرامش قبل از طوفان را به ما یادآوری می‌کنند.»
زارع توضیح می‌دهد: «لرزه‌های اخیر در منطقه تلاقی دو گسل بسیار مهم و فعال، یعنی گسل مشا و گسل شمال تهران رخ داده است. این منطقه به دلیل پیچیدگی زمین‌ساختی، کانون تمرکز زمین‌لرزه‌های متعدد در استان تهران است و پتانسیل تولید زلزله‌هایی با بزرگای بیش از ۷ ریشتر را دارد. زلزله‌های کوچک را نشانه‌ای از انباشت تنش این رویدادها و انباشت فشار در پوسته زمین می‌دانند، نه تخلیه آن. این لرزه‌های کوچک نمی‌توانند انرژی یک زلزله بزرگ را آزاد کنند و صرفاً وضعیت بحرانی و قفل شدن گسل‌ها را یادآور می‌شوند.»
او می‌گوید: «آخرین زمین‌لرزه مخرب در شرق تهران در سال ۱۸۳۰ میلادی (۱۲۰۹ شمسی) با بزرگی تخمینی ۷.۱ رخ داده که باعث تخریب گسترده در مناطق دماوند و شمیرانات شد. این فاصله زمانی طولانی، فرصت کافی برای انباشت تنش را فراهم کرده است. آمار و مدل‌های علمی نشان می‌دهند که احتمال وقوع یک زمین‌لرزه مخرب (با بزرگی بیش از ۷ ریشتر) در تهران طی ۳۰ سال آینده بین ۵۰ تا ۷۰ درصد است. این یک زنگ خطر بزرگ است که نباید نادیده گرفته شود. با رخداد‌های کوچک اخیر برآورد می‌شود احتمال یک زلزله با بزرگای بیش از ۷ ریشتر در همین پهنه ۵ تا ۱۰ درصد افزایش یافته باشد.»
این استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله با بیان اینکه علاوه بر خطر زمین‌شناختی، آسیب‌پذیری شهر تهران را در برابر زلزله به‌شدت افزایش داده است، می‌گوید: «گستره تهران و پیرامون آن با جمعیتی بیش از ۱۴ میلیون نفر، شهری بسیار متراکم با زیرساخت‌های فرسوده است. وجود رسوبات آبرفتی سست در برخی مناطق (مانند دشت پردیس) باعث می‌شود امواج لرزه‌ای هنگام رسیدن به سطح زمین بزرگ‌تر شده و قدرت تخریب بیشتری پیدا کنند (پدیده‌ای به نام اثر ساختگاهی).»
او درباره تخمین خسارات انسانی توضیح می‌دهد: «مدل‌های پیش‌بینی نشان می‌دهند که در صورت وقوع یک زلزله با بزرگای ۷ ریشتر در تهران، بیش از ۶۴۰ هزار واحد مسکونی ویران شده و قربانیان آن می‌تواند تا یک و نیم میلیون نفر برسد. وقوع زلزله بزرگ در تهران یک عامل قطعی است، نه یک احتمال دور. زلزله‌های پردیس یک فرصت طلایی برای بازنگری و افزایش آمادگی‌ها هستند.»
زارع می‌گوید: «طبق داده‌های علمی، این زلزله‌ها کاملاً طبیعی و زمین‌ساختی بوده و کوچک‌ترین ارتباطی با آزمایش‌های هسته‌ای یا انفجارهای نظامی ندارند. رفع شائبه آزمایش هسته‌ای را اینطور می‌شود توضیح داد، ژرفای رخداد این زمین‌لرزه‌ها در عمق حدود ۸ تا ۱۰ کیلومتری زمین ثبت شده‌اند. این در حالی است که عمیق‌ترین آزمایش‌های هسته‌ای جهان حداکثر در اعماق حدود ۱.۵ تا ۲ کیلومتری انجام شده‌اند. به همین دلیل، وقوع چنین رویدادهایی در عمق ۱۰ کیلومتری، عملاً احتمال هسته‌ای بودن را منتفی می‌کند. الگوی امواج لرزه‌ای انفجارهای زیرزمینی امواج فشاری (P) بسیار قوی و امواج برشی (S) بسیار ضعیفی تولید می‌کنند. در مقابل، زلزله‌های طبیعی هر دو نوع موج P و S را با شدت بالا ایجاد می‌کنند. داده‌های ثبت‌شده از این رویدادها با الگوی زلزله‌های طبیعی مطابقت کامل دارد و داده‌های زلزله‌ها طبیعی بودن این لرزه‌ها را تأیید می‌کنند.»
او با بیان اینکه منطقه پردیس و شرق تهران درست روی محل برخورد و تلاقی دو گسل فعال و خطرناک، گسل «مُشا» و گسل «شمال تهران» قرار دارد، توضیح می‌دهد: «این منطقه همواره یکی از لرزه‌خیزترین نقاط ایران بوده و زمین‌لرزه در آن کاملاً قابل انتظار است.»  زارع با بیان اینکه بعضی شائبه‌ها زلزله‌های اخیر را به آزمایش‌های موشکی ربط می‌دهد، با تأکید بر اینکه درباره آزمایش موشکی نکته کلیدی، قدرت مخرب آن است، می‌گوید: «انفجارهای موشکی هر چقدر هم بزرگ باشند، انرژی مورد نیاز برای ایجاد امواجی که در سراسر تهران حس شود، ندارند و داده‌های لرزه‌ای نیز این موضوع را تأیید می‌کنند.»  این استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله همچنین ارتباط طوفان سه‌شنبه‌شب با زلزله را رد می‌کند و توضیح می‌دهد: «رخداد طوفان پدیده سطحی آب و هوا شناختی است که به زمین‌لرزه در ژرفای ۸ تا ۱۲ کیلومتری مربوط نمی‌شود.»