شیما جهان‌بخش
گروه ایران زمین

 
در خراسان شمالی، استانی که دامپروری ستون اصلی معیشت هزاران خانوار را تشکیل می‌دهد، یک تناقض قابل‌تأمل شکل گرفته است؛ از یک‌سو سالانه صدها هزار رأس دام زنده از استان خارج می‌شود و از سوی دیگر، قیمت گوشت قرمز در بازار داخلی همچنان بالاست. این وضعیت زمانی معنا پیدا می‌کند که به ساختار تولید در استان نگاه شود؛ جایی که دام در خود استان پرورش می‌یابد، اما پیش از آنکه به مرحله کشتار و فرآوری برسد و ارزش افزوده‌ای برای تولیدکننده ایجاد کند، به شکل خام از  آنجا خارج و در همان مرحله نخست زنجیره، از چرخه اقتصادی جدا می‌شود.
این در حالی است که خراسان شمالی با بیش از ۲ میلیون رأس دام سبک و حدود ۶۰ تا ۸۰ هزار رأس دام سنگین، از مناطق مهم دامپروری کشور به شمار می‌رود؛ ظرفیتی که بخش قابل توجهی از معیشت روستاییان و عشایر را تأمین کرده و نقش مستقیمی در اقتصاد محلی و امنیت غذایی دارد. با وجود این ظرفیت بالا، مجموعه‌ای از عوامل از جمله ضعف زیرساخت‌های فرآوری، کمبود صنایع تبدیلی و محدودیت در حلقه‌های تکمیلی زنجیره عرضه باعث شده بخش مهمی از ارزش اقتصادی تولید در داخل استان باقی نماند.
در چنین شرایطی، آمارها نشان می‌دهد تنها ۲۵ درصد دام پروار در داخل استان کشتار و مصرف می‌شود و حدود ۷۵ درصد آن به سایر استان‌ها منتقل می‌شود؛ به‌طوری که ماهانه حدود ۵۰ هزار رأس دام سبک و در مقیاس سالانه بیش از ۷۰۰ هزار رأس دام زنده، پیش از ورود به مرحله ایجاد ارزش افزوده، از خراسان شمالی خارج می‌شود. این خروج گسترده نه‌تنها به معنای از دست رفتن فرصت‌های اقتصادی است، بلکه ساختار بازار داخلی را نیز تحت تأثیر قرار داده و در نهایت باعث شده با وجود حجم بالای تولید، قیمت گوشت در بازار استان همچنان در سطح بالا باقی بماند.
 
روایت مسئولان؛ از واقعیت آماری تا راه‌حل ساختاری
«مهدی شکاری» معاون تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی خراسان شمالی، در تبیین وضعیت موجود در گفت‌وگو با «ایران»، به ترکیب و حجم دام استان اشاره می‌کند و می‌‌گوید: در حال حاضر حدود ۲ میلیون و ۲۰۰ هزار رأس دام سبک و حدود ۶۰ هزار رأس دام سنگین در استان وجود دارد. بخشی از این دام‌ها، دام قابل کشتار و مازاد محسوب می‌شوند؛ دامی که شامل بره‌های نر و دام‌های حذفی است و قابلیت نگهداری به‌عنوان دام مولد را ندارد.
 وی درادامه  به شکاف میان تولید و مصرف داخلی می‌پردازد و می‌گوید: به‌طور میانگین روزانه حدود ۲۳۰ رأس دام در کشتارگاه‌های رسمی استان کشتار می‌شود، در حالی که حدود هزار و 500 رأس دام در روز از استان خارج می‌شود. در مجموع نیز تنها ۲۵ درصد دام پروار در داخل مصرف شده و حدود ۷۵ درصد آن به سایر استان‌ها منتقل می‌شود.
شکاری با تأکید بر اینکه این خروج، صرفاً نتیجه مازاد تولید نیست و ریشه در ضعف زیرساخت‌ها دارد، عنوان می‌‌کند: کشتارگاه‌های استان با ظرفیت پایین فعالیت می‌کنند و صنایع وابسته مانند بسته‌بندی، فرآوری، استحصال چرم، خون و استخوان به‌طور کامل در استان شکل نگرفته ،به همین دلیل دام زنده به سایر استان‌ها منتقل و همان‌جا کشتار و عرضه می‌شود.
وی  نتیجه مستقیم این وضعیت را  از دست رفتن ارزش افزوده  دانسته و می‌‌افزاید: وقتی دام در داخل استان کشتار و فرآوری نشود، سود اصلی نصیب سایر استان‌ها می‌شود؛ در حالی که اگر این زنجیره در داخل تکمیل شود، هم درآمد دامدار افزایش پیدا می‌کند و هم قیمت گوشت در بازار استان متعادل‌تر خواهد شد.
 
پیگیری برای ایجاد 
پالایشگاه دام
معاون تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی می‌گوید: برنامه‌هایی برای اصلاح این وضعیت در دستور کار قرار گرفته است. در این راستا ایجاد یک مجموعه در قالب پالایشگاه دام در استان در حال پیگیری است. برای این طرح، زمینی به مساحت ۷ هکتار در حدفاصل شهرستان‌های شیروان و بجنورد تأمین شده، مجوزهای لازم صادر شده و سرمایه‌گذار نیز مشخص شده است.
وی با اشاره به حمایت‌های انجام‌شده از سوی دولت می‌افزاید: زمین این طرح از محل اراضی ملی سازمان جهاد کشاورزی به‌صورت رایگان به یک سرمایه‌گذار واگذار شده، تأمین آب انجام شده و استعلامات مورد نیاز نیز اخذ شده است. در صورت تأمین تسهیلات، پیش‌بینی می‌شود این پروژه طی ۱۸ تا ۲۴ ماه  آینده به بهره‌برداری برسد.
شکاری با تأکید بر اینکه این طرح می‌تواند نقطه عطفی در اقتصاد دام استان باشد، می‌‌گوید: با تکمیل زنجیره تولید، دام به‌جای خروج از استان در داخل فرآوری می‌شود، اشتغال ایجاد می‌شود و ارزش افزوده در اختیار دامداران قرار می‌گیرد؛ در نهایت نیز این روند می‌تواند به کاهش قیمت گوشت قرمز در بازار استان منجر شود.
 
دامداران در تنگنای هزینه
در مقابل این نگاه ساختاری، دامداران با واقعیتی روزمره مواجه‌اند که بیش از هر چیز با «هزینه» تعریف می‌شود. افزایش قیمت نهاده‌های دامی، کاهش دسترسی به علوفه، خشکسالی‌های پیاپی و مشکلات نقدینگی، شرایطی ایجاد کرده که ادامه فعالیت را برای بسیاری از آنها دشوار کرده است.
بر اساس برآوردها، حدود ۷۰ درصد هزینه‌های دامداری مربوط به تأمین خوراک دام است و افزایش چند برابری قیمت نهاده‌ها، این تعادل را برهم زده است. دامداران می‌گویند سهمیه‌های اختصاص‌یافته پاسخگوی نیاز واقعی نیست و فاصله میان هزینه تولید و قیمت فروش، روزبه‌روز بیشتر می‌شود.
یکی از دامداران خراسان شمالی در این زمینه به «ایران» می‌گوید: در سال‌های اخیر ناچار شده‌ام  به‌تدریج دام‌های خود را بفروشم تا بتوانم هزینه‌های جاری را تأمین کنم. دامدار دیگری نیز تأکید می‌کند: سهمیه نهاده‌ها بسیار کمتر از نیاز واقعی دام است و همین موضوع آنها را به سمت خرید آزاد با قیمت‌های بالا سوق می‌دهد.
در چنین شرایطی، فروش دام، حتی دام‌های مولد به یک راهکار اجباری تبدیل شده است. راهکاری که در کوتاه‌مدت بخشی از مشکلات مالی را حل می‌کند اما در بلندمدت ظرفیت تولید را کاهش می‌دهد.

برش

جایی که دو روایت به هم می‌رسند
اگرچه در نگاه اول، روایت مسئولان و دامداران متفاوت به نظر می‌رسد. یکی از «مازاد دام» و دیگری از «فشار هزینه‌ها» سخن می‌گوید اما این نظرات در یک نقطه به هم می‌رسند: «زنجیره تولید در خراسان شمالی کامل نیست.»  در این شرایط خراسان شمالی با یک انتخاب مهم مواجه است، ادامه روند فعلی که به معنای خروج دام، خروج سرمایه و تداوم فشار بر دامداران است یا حرکت به سمت تکمیل زنجیره تولید و نگه‌داشت ارزش افزوده در داخل استان.
نبود صنایع تبدیلی و فرآوری باعث شده دامدار نتواند از محصول خود ارزش افزوده بگیرد و در نتیجه، پروژه‌هایی مانند پالایشگاه دام، اگر از مرحله برنامه‌ریزی به اجرا برسند، می‌توانند این مسیر را تغییر دهند. در غیر این صورت، تناقض فعلی  همچنان پابرجا خواهد ماند. در نهایت، مسأله خراسان شمالی نه کمبود دام، بلکه کمبود حلقه‌های تکمیل‌کننده زنجیره‌ای است که می‌تواند تولید را به ثروت تبدیل کند؛ زنجیره‌ای که اگر کامل نشود، دام از استان می‌رود، اما سود آن هرگز بازنمی‌گردد.