اولین نسل «میشمرغ»های تکثیرشده، در اسارت بالغ میشوند
پروژه نجات سنگینترین پرنده پروازی جهان
میشمرغ ایرانی در سراشیبی انقراض قرار دارد؛ گونهای که به لحاظ اهمیت همسنگ با یوزپلنگ ایرانی است. گونهای دیگر که آن هم در سراشیبی انقراض افتاده است. سازمان حفاظت محیطزیست برای هر دو گونه، تکثیر در اسارت را کلید زده است. پروژه تکثیر در اسارت یوزپلنگ با تولد سه توله «ایران و فیروز» کام بسیاری را شیرین کرد، اما مرگ سه توله که ناشی از سزارینی غیرضروری بود پروژه را به بنبست کشاند. پروژه تکثیر در اسارت میشمرغ هم سرنوشت دیگری پیدا کرد و تعداد میشمرغهای کشور را افزایش داد. درحال حاضر ۴ میشمرغ در پروژه تکثیر در اسارت این پرنده به تعداد ۱۹ بال در طبیعت اضافه شدهاند.
زهرا کشوری
دبیر گروه زیست بوم
حسن قریشی، معاون محیطزیست طبیعی ادارهکل حفاظت محیطزیست آذربایجان غربی، در گفتوگو با روزنامه ایران وجود این چهار بال را نشانه موفقیت پروژه اعلام میکند.
قریشی درباره آخرین وضعیت پروژه تکثیر و پرورش میشمرغ میگوید: «پروژه تکثیر این گونه در اسارت از سال گذشته آغاز شد. اولین گام ما ایجاد زیرساختهای لازم برای راهاندازی مرکز تکثیر بود. البته به دلیل شرایط موجود، همزمان با تکمیل زیرساختها، فرآیند تکثیر را نیز آغاز کردیم و ریسک این کار را پذیرفتیم.»
او میافزاید: «خوشبختانه نتایج اولیه قابل قبول بوده و در حال حاضر چهار قطعه میشمرغ در مرکز تکثیر نگهداری میشوند. این در حالی است که جمعیت این پرنده در طبیعت حدود ۱۹ قطعه برآورد میشود. جوجههای بهدستآمده اکنون نزدیک به یک سال سن و شرایط مناسبی دارند.»
قریشی با اشاره به تجربه جهانی در این زمینه میگوید: «کشورهایی مانند آلمان، انگلیس و بهویژه اسپانیا در زمینه تکثیر این گونه تجربههایی دارند. با توجه به اینکه این پروژه برای اولینبار در ایران اجرا میشود و با همراهی کارشناسان دانشگاه شهید بهشتی به عنوان مشاور انجام شده، نتایج سال اول را میتوان امیدوارکننده ارزیابی کرد؛ هرچند برای قضاوت قطعی هنوز زود است و این پروژه ممکن است با فراز و نشیبهایی همراه باشد.»
وی درباره نحوه تکثیر این پرندگان توضیح میدهد: «تخمها از طبیعت منطقه جمعآوری شده و با روش تکثیر مصنوعی در دستگاههای انکوباتور مخصوص جوجهکشی قرار گرفتند. پس از طی دوره لازم، جوجهها متولد شدند. نگهداری از آنها بهویژه در مراحل اولیه کار بسیار دشوار بود و برای همکاران ما نیز تجربهای تازه به شمار میرفت.»
معاون محیطزیست طبیعی ادارهکل حفاظت محیطزیست آذربایجان غربی ادامه میدهد: «برنامه این است که پس از رسیدن پرندگان به سن بلوغ و بر اساس پروتکل تدوینشده توسط دانشگاه شهید بهشتی، جمعیت مولد در مرکز تکثیر افزایش یابد. برآوردها نشان میدهد باید جمعیت به حدود ۴۰ تا ۵۰ قطعه برسد تا بتوان از آنها برای تکثیر و در نهایت رهاسازی در طبیعت استفاده کرد.»
وی در پاسخ به این پرسش که آیا قرار است تخم میشمرغ از خارج از کشور وارد شود، میگوید: «در حال حاضر چنین برنامهای اجرایی نشده و چهار نمونه موجود از تخمهای بومی منطقه
به دست آمدهاند.»
ورود تخمهای این پرنده از کشورهایی چون اسپانیا یکی از برنامههای پیشین سازمان حفاظت محیطزیست بود؛ برنامهای که کارشناسان استان هماره اجرایی شدن آن را منوط به تأمین امنیت آخرین زیستگاه میشمرغ در ایران یعنی «سوتاو» بوکان میدانستند. میشمرغ پیش از آنکه به سوتاو بوکان محدود شود گسترهای از همدان، کرمانشاه، کردستان تا آذربایجان غربی داشت اما تخریب زیستگاه، وجود دشمنان طبیعی مثل شغال و روباه، حمله سگهای گله و سگهای ولگرد و... به کاهش تعداد سنگین وزنترین پرنده پروازی جهان
منجر شد.
قریشی میگوید: «در صورت فراهم بودن شرایط، ممکن است در سالهای آینده نیز تخمهایی از طبیعت جمعآوری شود؛ البته نه تخمهایی که امکان رشد طبیعی در طبیعت را دارند، بلکه تخمهایی که احتمال بقای آنها در زیستگاه بسیار کم است.» به گفته وی، «یکی از دلایل قرار گرفتن میشمرغ در معرض خطر انقراض، پایین بودن میزان موفقیت جوجهآوری طبیعی در زیستگاه است.»
معیارهای جمعآوری تخم از طبیعت
سیدقریشی در ادامه توضیح میدهد: «جمعآوری تخمها از زیستگاههای طبیعی تحت نظارت دقیق و بر اساس پروتکلهای کمیته ملی میشمرغ و دانشگاه شهید بهشتی انجام میشود.» او میافزاید: «ما تنها زمانی اقدام به انتقال تخمها میکنیم که اطمینان یابیم در زیستگاه طبیعی امنیت ندارند. به دلیل تعارضات موجود، تبدیل اراضی به کشتزار، نزدیکی به روستاها و وجود شکارچیان طبیعی مانند روباه، شرایط برای جوجهآوری طبیعی در برخی نقاط بهشدت ناامن شده است. در واقع ما سراغ تخمهایی میرویم که شانس بقای آنها در طبیعت نزدیک به صفر است.»
معاون محیط طبیعی ادارهکل حفاظت محیطزیست آذربایجان غربی در خصوص آمار موفقیت این طرح میگوید: «در سال گذشته حدود ۵ تا ۶ تخم از طبیعت منتقل شد که برخی از آنها فاقد نطفه بودند. در نهایت، 4 تخم با موفقیت به جوجه تبدیل شدند که اکنون تحت مراقبت هستند. این عدد در مقایسه با جمعیت محدود ۱۹ تا ۲۰ قطعهای این پرنده در کل طبیعت ایران، نرخ موفقیت قابلتوجهی برای سال اول محسوب
میشود.»
احداث سالنهای پروازی
معاون محیطزیست طبیعی ادارهکل حفاظت محیطزیست آذربایجان غربی با اشاره به نیازهای زیرساختی پروژه تأکید میکند: «تاکنون برای نگهداری جوجهها در ماههای اولیه مشکلی نداشتیم، اما برای مراحل بعدی که پرنده نیاز به پرواز و زندگی در شرایط نیمهوحشی دارد، به فضاهای بزرگتری نیاز داریم. در حال حاضر احداث یک سالن پروازی بزرگ در دستورکار است که امیدواریم تا تابستان امسال نهایی شود. این فضا به پرندگان اجازه میدهد تا پیش از رهاسازی، تمرین پرواز داشته باشند و برای بازگشت به طبیعت آماده شوند.»
چشمانداز پنجساله
قریشی هدف نهایی این طرح را افزایش جمعیت میشمرغ در پناهگاه حیاتوحش «سوتا» و «حمامیان» بوکان عنوان میکند و میگوید: «برنامه ما این است که در یک بازه زمانی پنجساله، جمعیت مرکز تکثیر را به ۴۰ تا ۵۰ قطعه برسانیم. پس از رسیدن به این حد نصاب، فرآیند وحشیسازی و رهاسازی گلههای جدید به طبیعت آغاز خواهد شد تا جمعیت فعلی که در آستانه انقراض است، ترمیم شود.»
وی در پاسخ به پرسشی درباره نحوه تخمگذاری این گونه توضیح میدهد: «میشمرغها بهطور طبیعی سالی یکبار و معمولاً یک یا دو تخم میگذارند. با این حال، مشاهدات ما نشان داده است که اگر در ابتدای فصل، پرنده تخم خود را از دست بدهد، این پتانسیل را دارد که یک یا دو ماه بعد دوباره اقدام به تخمگذاری کند. این ویژگی میتواند در مدیریت مرکز تکثیر به ما کمک کند.»
همکاریهای ملی
سیدقریشی خاطرنشان میکند: «پروژه نجات میشمرغ از پروژههای اولویتدار سازمان حفاظت محیطزیست است و اعتبارات و امکانات لازم برای تکمیل زیرساختهای آن در حال تأمین است.»
