آینده اوپک و اوپکپلاس پس از خروج امارات
مسعود دشتی درخشان
کارشناس ارشد امور بینالملل
تصمیم رسمی امارات متحده عربی برای خروج از اوپک و اوپکپلاس از اول مه ۲۰۲۶، یکی از مهمترین رخدادهای ساختاری بازار جهانی انرژی طی یک دهه اخیر محسوب میشود. خروج کشوری که طی سال ۲۰۲۵ میانگین ۳.۴۶ میلیون بشکه در روز تولید نفت داشته و برنامه افزایش ظرفیت به ۵ میلیون بشکه در روز تا ۲۰۳۰ را دنبال میکند، صرفاً تصمیمی فنی درباره سهمیه تولید نیست؛ بلکه سیگنالی ژئوپلتیک با پیامدهای مستقیم بر انسجام اوپک، قیمت نفت و مسیر گذار انرژی در منطقه خلیج فارس است.
به نقل از «عربی ۲۱»، سازمان کشورهای عرب صادرکننده نفت (اواپک) اعلام کرد که امارات از این سازمان نیز خارج شده است. این در حالی است که امارات سهشنبه گذشته خروج خود را از سازمان اوپک و ائتلاف اوپک پلاس اعلام کرده بود. پیشتر، محمد الصبان مشاور سابق وزیر انرژی عربستان تأکید کرد تصمیم امارات برای خروج از اوپک پلاس در شرایط کنونی- بهویژه با قدرت تولید مازاد محدود این کشور- سؤالات زیادی ایجاد میکند.
وی افزود این اقدام امارات تأثیری بر ثبات نهاد مذکور یا نقشآفرینی آن در بازارهای جهانی ایجاد نمیکند. الصبان در ادامه پرسش کلیدی مطرح کرد: آیا نمیشد امارات صبر کند تا قدرت تولیدش به 5 میلیون بشکه در روز برسد؟ او همچنین تصریح کرد بعید نیست در پشت این تصمیمگیری آمریکا حضور داشته باشد؛ ترامپ دوست دارد خود را به عنوان کنترلکننده بازارهای نفت جهانی نشان دهد. به گفته او، هدف از این اقدام ایجاد تزلزل در اوپک پلاس است اما این اتفاق نخواهد افتاد.
در چهارچوب این روایت، تحلیل بازار باید همزمان دو سطح را دید: سطح انسجام نهادی و سطح بازیابی/جبرانپذیری بازار. از این رو، خروج امارات را باید نه فقط یک «شکست همکاری»، بلکه یک آزمون برای سازوکارهای مدیریت عرضه و بازتعریف نقشها تلقی کرد.
پایان همگرایی نفتی خلیج فارس؟
تحلیل دادههای تصمیمات اوپک طی ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۴ نشان میدهد نرخ پایبندی میانگین کشورهای شورای همکاری به توافق کاهش تولید، از ۹۱ درصد به ۶۳ درصد کاهش یافته است. این افت پایبندی عمدتاً از اختلافات امارات و عربستان در تعیین خط پایه تولید سرچشمه گرفته است.
گزارشهای منطقهای (ازجمله شبکه الجزیره) حاکی از آن است که این خروج تنها حاصل اختلاف سهمیه نیست، بلکه:
- تشدید رقابت ریاض–ابوظبی در سیاستگذاری انرژی
- اختلاف رویکردها در قبال ایران
- شکاف در مدل توسعه اقتصادی و صنعتی دو کشور به نقطهای رسیده که انسجام تاریخی نفتی خلیج فارس را به چالش میکشد. با توجه به دادههای وزنی، اهمیت امارات در معادله اوپک و اوپکپلاس قابل چشمپوشی نیست:
- سهم امارات از تولید اوپک: ۹.۲ درصد
- سهم از ظرفیت مازاد اوپکپلاس: حدود ۱۴ درصد
- سهم از صادرات نفت خلیج فارس: ۱۲ درصد
خروج چنین بازیگری، بهصورت مستقیم، توان اوپک در مدیریت بازار و ایجاد «اثر هماهنگی» را تضعیف میکند. افزوده شدن خروج امارات از (اواپک) نیز نشانهای از چندلایه شدن شکافهای نهادی است؛ یعنی پیام و هزینه تصمیم تنها در سطح توافقهای تولیدی خلاصه نمیشود و به سطح شبکههای همساز سیاستی نیز گسترش مییابد.
برای تحلیل اثرات، سه سناریوی اصلی بر اساس مدلهای آژانس بینالمللی انرژی (IEA)، اوپک و دادههای ۲۰۲۶ بلومبرگ NEF در نظر گرفته شده است.
سناریوی اول: افزایش رقابت و شکاف دروناوپک
در این سناریو، امارات پس از خروج، تولید خود را در بازه ۲۰۲۶–۲۰۲۷ حدود ۳۰۰ تا ۵۰۰ هزار بشکه در روز افزایش میدهد. واکنش احتمالی دیگر تولیدکنندگان میتواند شامل افزایش عرضه برای حفظ سهم بازار باشد. پیامد کمی:
- افت قیمت برنت بین ۸ تا ۱۲ دلار
- کاهش درآمد نفتی کشورهای کمدرآمد عضو اوپک به میزان ۱۲ تا ۱۵ درصد
- افزایش نوسانپذیری قیمت (Volatility Index) حدود ۲۵ درصد
در این سناریو، منطق بازار به سمت بازتعریف «نقاط اثرگذاری» حرکت میکند: هرچه هماهنگی نهادی ضعیفتر شود، بازار پذیرای سیگنالهای پراکندهتر خواهد بود و دامنه نوسان قیمت نیز گستردهتر میشود.
سناریوی دوم: ایجاد ائتلافهای جدید خارج از اوپک
در این سناریو، امارات به سمت همکاری با تولیدکنندگان غیراوپک (نروژ، آمریکا، برزیل) در قالب توافقهای «اطلاعاتی–بازاری» حرکت میکند. پیامدهای محتمل:
- کاهش نفوذ اوپک بر قیمت جهانی از حدود ۳۵ درصد به ۲۵ درصد
- تشکیل بلوکهای جدید مبتنی بر فناوریهای برداشت کمهزینه (Offshore/Deepwater)
- نقشآفرینی بیشتر اقتصادهای نوظهور مانند هند و چین در تعیین الگوهای خرید
این سناریو از نظر تحلیلی یک پیامد ساختاری دارد: با کاهش وزن هماهنگی نهادی، قدرت چانهزنی در سطح خرید و سرمایهگذاریهای فناورانه جابهجا میشود و اوپک با محدودیت بیشتری در سمتدهی به منحنی قیمت مواجه خواهد بود.
سناریوی سوم: گذار شتابان به انرژیهای پایدار
فشارهای اقلیمی و محدودیتهای ژئوپلتیک (مانند ریسکهای تنگه هرمز) میتواند کشورهای خلیج فارس را به سمت توسعه سبد انرژی غیرفسیلی سوق دهد. پیشبینیهای معتبر نشان میدهد:
- ظرفیت انرژی خورشیدی در امارات از ۶.۲ گیگاوات امروز به ۲۳ گیگاوات تا ۲۰۳۰ افزایش خواهد یافت.
- سهم انرژیهای تجدیدپذیر در کل سبد خلیج فارس از ۷ درصد در ۲۰۲۵ به ۲۲ درصد در ۲۰۳۵ میرسد.
- کشورهای منطقه بهطور میانگین ۴۰ میلیارد دلار سرمایهگذاری سالانه در انرژیهای سبز خواهند داشت.
اوپک در آستانه بازتعریف نقش
خروج امارات نه یک رخداد مقطعی، بلکه یک «نقطه شکست» در معماری بازار نفت است. پیامدهای این تصمیم بر اساس تحلیلها چنین است:
- کاهش انسجام اوپک و دشوارتر شدن مدیریت عرضه
- افزایش قدرت چانهزنی تولیدکنندگان مستقل
- تشدید فشار بر اوپک برای انطباق با استانداردهای اقلیمی
- ضرورت بازطراحی ساختار اوپک با تمرکز بر «انعطافپذیری، فناوری و کاهش کربن»
در چنین فضایی، آینده اوپک و اوپکپلاس نهتنها به توافقات تولید، بلکه به سرعت سازگاری اعضا با اقتصاد کمکربن، فناوریهای پاک و رقابت ساختاری در خلیج فارس وابسته خواهد بود. کشورهایی که زودتر به سمت انرژیهای پاک و ساختارهای اقتصادی تابآور حرکت کنند، برندگان این دوران گذار خواهند بود.
