علیرضا سپهوند
روزنامه‌نگار

اگر بخواهیم نقش هالیوود را در نظم سیاسی-فرهنگی ایالات متحده بفهمیم، نباید آن را صرفاً یک صنعت سرگرمی دانست. هالیوود از اولین روزهای شکل‌گیری‌اش، فقط کارخانه رویا نبود؛ کارخانه صورت‌بندی «قدرت» هم بود. قدرتی که باید دیده می‌شد، باور می‌شد و در ذهن تماشاگر جهانی به شکل امری طبیعی، ضروری و شکست‌ناپذیر جا می‌افتاد. سینما در این میان، نقش یک آینه ساده را بازی نکرد، بلکه خودِ آینه را طوری ساخت که تصویرِ آمریکا را بزرگ‌تر، درخشان‌تر و گاه ترسناک‌تر از واقعیت نشان دهد.
در بسیاری از آثار کلاسیک و پرفروش هالیوود، نظامی‌گری آمریکا نه به عنوان یک پدیده قابل نقد، بلکه به مثابه نهایت تکنولوژی، نظم، فداکاری و حقانیت بازنمایی شده است. از جنگ‌های غرب وحشی و سرکوب بومیان تا روایت‌های جنگ جهانی، جنگ سرد، افغانستان، عراق و ده‌ها نمونه دیگر، یک خط ممتد دیده می‌شود: آمریکا باید همواره «منجی» باشد، حتی وقتی نقش «مداخله‌گر» را بازی می‌کند. این همان نقطه‌ای است که سینما از هنر فاصله می‌گیرد و به ابزار مشروعیت‌سازی بدل می‌شود. در چنین چهارچوبی، حتی شکست‌های آمریکا هم اغلب طوری روایت می‌شوند که در نهایت، پیروزی اخلاقی یا تکنولوژیک آن محفوظ بماند.
ابرقدرتی که باید در ذهن شکست‌ناپذیر بماند، ناچار به تولید انبوه قهرمان هم هست. از سوپرمن تا بتمن، از کاپیتان‌هایی که جهان را نجات می‌دهند تا سربازانی که با چند حرکت دوربین، به نماینده کل تمدن غرب تبدیل می‌شوند، هالیوود پیوسته یک پیام را تکرار کرده است: آمریکا نه فقط از نظر صنعتی و اقتصادی، بلکه از نظر اخلاقی و نظامی نیز برتر است. در این منطق، جنگ صرفاً نبردی بر سر خاک نیست؛ نبردی بر سر روایت است. هر موشک، هر ناو، هر هواپیما، پیش از آنکه در میدان نبرد اثر بگذارد، باید در میدان خیال اثر گذاشته باشد.
اما مسأله دقیقاً از جایی آغاز می‌شود که واقعیت، با تصویر دعوا می‌کند. امپراطوری‌ها معمولاً تا زمانی قدرتمندند که بتوانند تصویری منسجم از خود بسازند و این تصویر را به دیگران تحمیل کنند. وقتی شکاف میان تبلیغ و واقعیت زیاد شود، هیمنه ترک می‌خورد. همین‌ جاست که مفهومی مثل «شکست‌ناپذیری» دیگر یک داده نظامی نیست، بلکه یک قرارداد روانی است. اگر این قرارداد در ذهن افکارعمومی، متحدان و حتی دشمنان شکسته شود، بخش مهمی از قدرت فرومی‌ریزد؛ حتی اگر هنوز از نظر فنی، تجهیزات و بودجه دست بالا را داشته باشد.
در سال‌های اخیر، یکی از مهم‌ترین تحولات در فهم قدرت جهانی، همین جابه‌جایی از قدرت سخت به قدرتِ قابل‌رؤیت و قابل‌روایت بوده است. دیگر صرفِ در اختیار داشتن ناوهای غول‌پیکر، جنگنده‌های پیشرفته یا پایگاه‌های متعدد، به معنای پیروزی روانی نیست. جهان امروز فقط میدان سلاح نیست؛ میدان تصویر هم هست. ناوی که در هالیوود نماد اطمینان و تسلط بود، اگر در واقعیت به علامت احتیاط، عقب‌نشینی یا ناکامی بدل شود، آن سرمایه نمادینِ سینمایی‌اش را هم از دست می‌دهد. اینجاست که سینما، ناخواسته علیه خود عمل می‌کند: تصویری که سال‌ها به عنوان «استیلا» ساخته بود، با یک رخداد واقعی فرومی‌ریزد.
از زاویه‌ای دیگر، مسأله فقط درباره یک کشور یا یک ناو نیست؛ مسأله درباره افسانه‌سازی از ماشین جنگی است. تمدن رسانه‌ای غرب، برای دهه‌ها، به جهان آموخته بود که برتری تکنولوژیک مساوی است با برتری مطلق. اما تجربه‌های معاصر نشان داده‌اند که فناوری پیشرفته، بدون فهم درست از جغرافیا، اراده، تاب‌آوری، جنگ نامتقارن و سیاستِ بازدارندگی، الزاماً تعیین‌کننده نیست. گاهی یک قدرت منطقه‌ای با منابع محدودتر، اما با شناخت عمیق‌تر از زمین بازی، می‌تواند دستگاه محاسباتی یک ابرقدرت را دچار اختلال کند. این اختلال، اگر در سطح رسانه‌ای هم بازتاب یابد، به چیزی فراتر از یک موفقیت نظامی تبدیل می‌شود: به شکستِ افسانه.
در این میان، ایران در چند دهه گذشته کوشیده است قدرت را فقط در قالب کلاسیک آن تعریف نکند. از نگاه راهبردی، آنچه برای یک کشور مهم است، نه صرفاً داشتن چند سامانه پیشرفته، بلکه ایجاد قابلیت بازدارندگی، تحمیل هزینه و وادار کردن طرف مقابل به بازنگری در محاسبات است. اگر طرف مقابل مجبور شود نیروهایش را با احتیاط، فاصله و ترس از پیامدها به‌کار گیرد، یعنی یک لایه از بازدارندگی شکل گرفته است. در چنین شرایطی، حتی بدون شلیک گسترده، نتیجه می‌تواند بسیار سنگین باشد. این همان نقطه‌ای است که برخی آن را «غلبه بر هیمنه» می‌نامند: نه لزوماً نابودی فیزیکی دشمن، بلکه زیر سؤال بردن آن تصویری که دشمن از خود ساخته بود.
از منظر فرهنگی هم ماجرا کم‌اهمیت نیست. هالیوود فقط ماشین نمایشِ اسلحه نیست؛ ماشین القای سلسله‌مراتب تمدنی هم هست. در این سلسله‌مراتب، غرب صاحب عقل، فناوری و قدرت معرفی می‌شود و دیگران یا تهدیدند یا مصرف‌کننده. وقتی یک رخداد واقعی، این نظم نمادین را برهم بزند، فقط چند روز تیتر رسانه‌ها عوض نمی‌شود؛ بلکه در عمق ذهن جهانی، درک تازه‌ای شکل می‌گیرد. درک اینکه شاید آن تصویر براقِ همیشگی، بیش از آنکه واقعیت باشد، تبلیغ بوده است. شاید آن ناوهای براق، بیشتر از آنکه نشانه قدرت مطلق باشند، نشانه نیاز مداوم به نمایش قدرت‌اند.
البته باید از افتادن به دام اغراق هم پرهیز کرد تا بعداً خودِ واقعیت آن را نقض کند. اما حتی در همین سطح هم، تغییر مهم است: تغییر در تصورِ شکست‌ناپذیری. وقتی یک بازیگر منطقه‌ای بتواند به طرف مقابل بفهماند که ورود، عبور یا فشار، بدون هزینه نخواهد بود، موازنه ذهنی عوض می‌شود و موازنه ذهنی، گاهی از موازنه سخت‌افزاری مهم‌تر است.
شاید مهم‌ترین نتیجه این باشد که عصر «قهرمانِ یک‌تکه» و «ابرقدرتِ بی‌رقیب» رو به پایان است. جهان امروز دیگر صرفاً با پوسترها، فیلم‌ها و شعارها اداره نمی‌شود. اکنون هر ناو، هر جنگنده و هر پایگاه باید در برابر یک پرسش ساده پاسخ بدهد: آیا واقعاً همان‌قدر شکست‌ناپذیری که در سینما نشان داده شده‌ای؟ اگر پاسخ منفی باشد، هالیوود هم نمی‌تواند برای همیشه آن را جبران کند.
در نهایت، ماجرا از جنس تقابل دو روایت است: روایتِ قدرتی که خودش را افسانه کرده و روایت ملتی که می‌خواهد نشان دهد افسانه‌ها هم روزی در برابر واقعیت متوقف می‌شوند. اگر هالیوود دهه‌ها کوشید خشونت مشروع را زیبا، منظم و قهرمانانه جلوه دهد، رخدادهای میدانی می‌توانند این تزئین را بر هم بزنند و به جهان یادآوری کنند که پشت هر قاب سینمایی، یک حقیقت زمخت هم وجود دارد: هیچ امپراطوری‌ای تا ابد در قاب پیروزی نمی‌ماند. مادامی که آخرین نمونه آن، موشک‌های ایرانی بود که ناو شکست‌ناپذیر آبراهام لینکلن را تا اقیانوس هند فراری داد و این نمایی عینی ورای پرده نقره‌ای سینمای هالیوود بود که بر چشم جهانیان گشوده شد.