مدیر «دارالکتابه» مرکز طبع و نشر قرآن کریم در گفتوگو با «ایران» تأکید کرد
نسل طلایی هنرمندان قرآنی؛ میراثداران هنر اسلامی
سعیده احسانیراد
گروه فرهنگی
یکی از اتفاقات قابل تأملی که در نمایشگاه قرآن اخیر رخ داده بود، حضور خوشنویسان برای نوشتن آیات و روایات قرآنی به صورت صلواتی و سهیم شدن در کار خیر بود که خودشان به آن «نذر نوشتن خط» میگویند. این خوشنویسان که اغلب به نام کاتبان قرآن شناخته میشوند در روزهای جنگ تحمیلی این نذر را با جملاتی در موضوع مقاومت در فضای مجازی ادا میکنند و کارهایشان با هماهنگی و هدایت مرکزی به نام «دارالکتابه» انجام میشود.
مرکز «دارالکتابه» یکی از بخشهای مرکز طبع و نشر قرآن کریم است که با هدف تهیه مصحف جمهوری اسلامی ایران شکل گرفت.
مهدی بابایی، مدیر دارالکتابه مرکز طبع و نشر قرآن کریم در گفتوگویی به تشریح فعالیتها و برنامههای این مجموعه پرداخت.
او در ابتدای سخنان خود با اشاره به جایگاه دارالکتابه گفت: «در مرکز طبع و نشر قرآن از سال ۷۳ یک کار علمی بلندمدت و دقیق آغاز و در این مسیر از نظر برجستهترین عالمان علوم قرآنی جهان اسلام استفاده شد. حاصل این تلاشها شیوهای در نگارش قرآن بود که امروز به نام «شیوه کمعلامت» شناخته میشود. این شیوه نگارشی مختص جمهوری اسلامی ایران است و به تأیید علمای علوم قرآنی در کشورهای اسلامی نیز رسیده است.»
بابایی ادامه داد: «از سال ۷۳ تا سال ۹۰ مجموعههایی که در مرکز آماده میشدند عمدتاً با استفاده از فونتها و قلمهای رایانهای نوشته میشدند. در آن زمان جای خالی موضوع کتابت و خوشنویسی قرآنی به شکل جدی احساس میشد، در حالی که این هنر سابقهای طولانی در تاریخ ایران دارد. برای مثال در اوایل دوره قاجار خوشنویسان شاخصی در زمینه کتابت قرآن فعالیت داشتند، اما در دهههای بعد این جریان به تدریج رو به ضعف و فراموشی رفت. به همین دلیل در سال ۱۳۹۰ مجموعهای با عنوان «دارالکتابه» با اشارات رهبر شهید و تأیید ایشان تأسیس شد تا به صورت مشخص و متمرکز بر ترویج خطوط قرآنی فعالیت کند؛ بهویژه دو خط نسخ و ثلث. خط نسخ بیشتر برای کتابت قرآن کاربرد دارد و خط ثلث نیز بیشتر در کتیبهنگاری و فضاهای مذهبی مورد استفاده قرار میگیرد، از جمله در ساخت مصلای امام خمینی(ره).»
شناسایی بهترین و مستعدترین خوشنویسان خطوط قرآنی
بابایی درباره اقدامات اولیه دارالکتابه گفت: «یکی از اولین کارها، شناسایی بهترین و مستعدترین خوشنویسان خطوط قرآنی در سراسر کشور بود که زمینه رشد برایشان فراهم نشده بود. از سال ۱۳۹۰ این هنرمندان در مجموعه دارالکتابه به صورت متمرکز تحت آموزش و هدایت قرار گرفتند.»
او با اشاره به اینکه در طول حدود یک دهه و تا پیش از شیوع کرونا نزدیک به ۱۰۰ کارگاه یکروزه آموزشی برگزار شد، اظهار کرد: «هنرمندان از سراسر کشور تقریباً ماهی یکبار به تهران میآمدند و از صبح تا عصر نزد استادان برجسته آموزش میدیدند. علاوه بر این، نمایشگاههای متعددی از آثار آنان برگزار شد و هشت دوره جشنواره با موضوع کتابت قرآن نیز شکل گرفت؛ جشنوارههایی که بهطور اختصاصی به کتابت قرآن با خطوط قرآنی اختصاص داشتند و در نوع خود در تاریخ هنر خوشنویسی کشور بیسابقه بودند.» مدیر دارالکتابه درباره آموزشهایی که برای خوشنویسان در این مرکز صورت گرفته، توضیح داد: «انجمن خوشنویسان ایران فعالیتهای آموزشی گستردهای داشته و دارد، اما تمرکز آن بیشتر بر خطوط نستعلیق و شکسته است. کارگاههایی با حضور دهها استاد برجسته برپا کردیم که بسیاری از این اقدامات برای اولینبار در دارالکتابه انجام شد.»
بابایی گفت: «در این مجموعه به نوعی مکتبی برای پرورش کاتبان قرآن شکل گرفته است. مرکز طبع و نشر قرآن کریم در کنار دارالکتابه، بخشهای دیگری نیز دارد؛ از جمله بخش تصحیح که قرآنهای نوشته شده یا متون آماده شده را از نظر صحت بررسی میکند، بخش تحقیق و پژوهش که کارهای مطالعاتی انجام میدهد و بخش نشر که تاکنون حدود ۳۰ میلیون جلد قرآن منتشر کرده است.»
کتابت 15 مصحف به صورت فردی
مدیر دارالکتابه درباره دستاوردهای این سالها اظهار کرد: «طی حدود پانزده سال گذشته اتفاقات بسیار خوبی در حوزه کتابت قرآن رخ داده است. تاکنون حدود ۱۵ مصحف کامل بهصورت فردی توسط کاتبان مختلف کتابت شده است. این مصحفها با شیوههای خط نسخ نوشته شدهاند؛ از جمله شیوه ایرانی، شیوه هندی و شیوه ترکی یا عربی. بسیاری از این قرآنها نیز در تیراژ بالا منتشر شدهاند.»
او یکی از اتفاقات مهم این سالها را حضور بانوان در عرصه کتابت قرآن دانست و گفت: «در دوره قاجار تنها چند چهره محدود از میان بانوان در این عرصه فعال بودند و در سالهای بعد نیز این هنر کمتر مورد توجه قرار گرفته بود. اما امروز تعدادی از بانوان خوشنویس به درجه استادی در خط نسخ رسیدهاند و برخی از آنان در حال کتابت کامل قرآن هستند. یکی از این مصحفها نیز توسط یکی از بانوان کاتب به پایان رسیده و اکنون در مرحله آمادهسازی برای چاپ قرار دارد.»
بابایی همچنین به پروژههای جمعی کتابت قرآن اشاره کرد و گفت: «از همان ابتدا فضای کار گروهی در دارالکتابه شکل گرفت. برای نمونه در سال ۱۳۹۳ قرآنی با مشارکت ۲۴۴ کاتب نوشته شد که هر یک بخشی از آن را کتابت کردند. این قرآن به نیت اهدا به حرم حضرت عباس(ع) نوشته شد و گروهی از کاتبان در قالب کاروانی حدوداً ۷۰ نفره آن را به کربلا بردند و اهدا کردند.»
او اضافه کرد: «در مرحله بعد، ۳۰ نفر از برگزیدگان همان گروه، قرآنی دیگر را به نیت شهدای مدافع حرم کتابت کردند. هر صفحه از این قرآن به نام یکی از شهدا نوشته و نسخهای از آن نیز به رهبر شهید تقدیم شد و ایشان مرقومهای را برای تشکر از کاتبان این مصحف شریف مرحمت فرموده بودند. این قرآن در نهایت به حرم کاظمین علیهماالسلام اهدا شد.»
کتابت مفاتیح الجنان
و صحیفه سجادیه
مدیر دارالکتابه درباره کتابت دیگر متون دینی افزود: «در این مجموعه علاوه بر قرآن، آثاری مانند مفاتیحالجنان نیز کتابت شده است. همچنین سه تن از بانوان کاتب، هر یک نسخهای از صحیفه سجادیه را کتابت کردهاند که یکی از آن نسخهها آماده انتشار است.»
او درباره کتیبهنویسی نیز گفت: «در زمان تأسیس دارالکتابه، در کشور تنها دو استاد برجسته در حوزه کتیبهنگاری داشتیم؛ استاد موحد حسینی و استاد عبدالرضایی. این دو استاد از چهرههای شاخص این هنر در جهان اسلام هستند و آثار متعددی در مصلای تهران از آنان وجود دارد. در سالهای اخیر نیز تعدادی از شاگردان جوان تحت نظر این استادان وارد این عرصه شدهاند و امروزهفت نفر ازهنرمندان جوان در زمینه کتیبهنگاری مصلای امام خمینی(ره) فعالیت جدی دارند.»
بابایی تعداد کاتبان فعال قرآن در کشور را حدود صد نفر دانست و گفت: «البته افراد بیشتری در حال آموزش هستند، اما در حال حاضر حدود صد نفر بهصورت جدی در سطح قابل توجهی به کتابت قرآن میپردازند و بسیاری از آنان شاگردانی نیز تربیت کردهاند.»
او درباره نگرانیهای موجود در این حوزه گفت: «نگرانی اصلی ما کاهش تعداد کاتبان نیست، زیرا عشق به قرآن در میان خوشنویسان همواره وجود دارد. حتی در ماجراهای اخیر که توهینهایی به قرآن صورت گرفت، اولین گروهی که واکنش نشان دادند همین کاتبان قرآن بودند.»
بابایی مهمترین دغدغهاش را اینگونه بیان کرد: «نسل طلایی هنرمندان قرآنی که در سالهای اخیر پرورش یافتهاند، به دلیل عدم همراهی نهادهای متولی امور قرآنی با مرکز طبع و نشر، آنگونه که باید مورد حمایت قرار نگرفتهاند. این هنرمندان باید سفارشهای مناسب دریافت کنند و آثارشان بهعنوان میراث هنری ایران اسلامی ثبت و معرفی شود.»
بــــرش
چهرههای شاخص خط ثلث در جهان اسلام
مدیر دارالکتابه درباره استقبال خوشنویسان از این مجموعه گفت: «نمونه دیگری از این فعالیتها کتابت مجموعهای از قرآن در قالب ۱۸۰ مجلد است که هر بخش توسط یکی از کاتبان نوشته شد. این مجموعه توسط آستان قدس رضوی منتشر شده و در قالبی بسیار زیبا و چشمنواز عرضه شده است. در تاریخ هنر کتابت قرآن کمتر شاهد چنین حجم گستردهای از مشارکت هنرمندان بودهایم.» بابایی در پاسخ به پرسشی درباره جایگاه کاتبان ایرانی در مقایسه با دیگر کشورهای اسلامی گفت: «در برخی خطوط مانند ثلث، شیوه نگارش در جهان اسلام مشترک است. تا پیش از تأسیس دارالکتابه، خط ثلث ایران چندان مورد توجه هنرمندان دیگر کشورها نبود، اما در پنج تا شش سال اخیر در معتبرترین جشنوارههای خوشنویسی جهان اسلام، هنرمندان ایرانی رتبههای برتر را کسب کردهاند و امروز چهرههای شاخصی در این عرصه شناخته میشوند.»
