محمدطاها سنگری
گروه اندیشه

نشست «شب همدلی» به همت مجله بخارا، پنجشنبه سوم اردیبهشت‌ماه در تالار خلیج‌فارس فرهنگسرای نیاوران برگزار شد؛ نشستی که با حضور جمعی از اندیشمندان و صاحب‌نظران به بررسی مفهوم همدلی در جامعه ایرانی اختصاص داشت و مقصود فراستخواه، جامعه‌شناس، یکی از سخنرانان این هم‌اندیشی بود که با طرح ریشه‌های تاریخی و نهادی همدلی در ایران، بر ضرورت پیوند این سرمایه فرهنگی با حقوق مدنی و نظم اجتماعی تأکید کرد.
فراستخواه سخنان خود را با اشاره به یکی از «قاعده‌های نهادی ایران» آغاز کرد و گفت:«یکی از این قواعد، «صلح در شرایط ناصلح» است؛ وضعیتی که به باور او، مردم ایران در طول تاریخ با اتکا به هوشمندی و خرد جمعی خود توانسته‌اند به‌خوبی در این میانه زندگی کنند. او توضیح داد:«ایرانیان با وجود بی‌نظمی‌ها، نظم ایجاد می‌کردند و در شرایط ناصلح، در صلح می‌زیستند.» به گفته این جامعه‌شناس، همین ویژگی تاریخی سبب شده است حتی در شاهنامه فردوسی که حماسی‌ترین اثر ادبی ایران به شمار می‌رود نیز صدای صلح شنیده شود.
این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه جامعه ایرانی در میانه بحران‌ها همواره توانسته همدلی را در سه سطح خرد، میانی و کلان حفظ کند، افزود:«این همدلی صرفاً یک احساس جمعی نیست، بلکه برای تداوم و پایداری خود نیازمند صورت‌بندی حقوقی است؛ به گونه‌ای که «ما» بودن یک ملت بتواند در آن تبلور پیدا کند.» او تصریح کرد:«ما برای همدلی پایدار و درون‌زا به نظم دسترسی نیاز داریم.» از نگاه او، همدلی بدون حقوق مدنی، برابری و رفاه اجتماعی، اساساً از معنا تهی می‌شود و نمی‌تواند به سرمایه‌ای ماندگار برای جامعه بدل شود.
این استاد جامعه‌شناسی همچنین به پشتوانه فرهنگی و تمدنی ایران در شکل‌گیری این روحیه اشاره کرد و گفت:«اندیشه، معارف و ذخیره تاریخی ایرانیان همواره توانسته است با پشتیبانی معرفتی، احساسات اجتماعی را تعالی بخشد؛ به‌گونه‌ای که انسان ایرانی بتواند دیگری را بفهمد و با او همدلی کند.» فراستخواه این ویژگی را نوعی «خرد جمعی» دانست که ایرانیان را به سوی هم‌سازی و سازگاری سوق داده؛ خردی که نه‌تنها در زیست روزمره، بلکه در مواجهه با بحران‌ها و تهدیدهای بیرونی نیز خود را نشان داده است.
او در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به وجود «شرارت‌های در کمین نشسته» در تاریخ اجتماعی ایران، گفت:«همین تهدیدها موجب شده نوعی همدلی اجتماعی برای مواجهه با نیروهای اهریمنی شکل گیرد؛ زیرا جامعه دریافته است که اگر «ما» بودن آسیب ببیند، همه آسیب خواهند دید.» به باور فراستخواه، درک این حقیقت که همه اجزای زندگی فردی و جمعی در امر کلی «ما» نهفته است، بنیان اصلی همبستگی اجتماعی در ایران را شکل می‌دهد؛ بنیانی که اگر با عدالت، حقوق شهروندی و نظم دسترسی همراه شود، می‌تواند ضامن پایداری اجتماعی و فرهنگی کشور شود.

زیرکی همدلی 
سعیده قدس، مدیر مؤسسه محک به عنوان دیگر سخنران این نشست، تحلیل «زیرکی تاریخی ایرانیان» برای حفظ هویت و همدلی در لایه‌های زیرین جامعه علی‌رغم تجاوزهای مکرر را موضع بحث خود قرار داد. ابتدا با اشاره به نوع و شیوه «سلام» ایرانی، به تفاوت آن با سلام در دیگر فرهنگ‌های جهان اشاره کرد و این تفاوت را ناشی از تاریخ سرفراز و غم‌انگیز ایران دانست.
مدیر مؤسسه محک در تبیین تفاوت تاریخی ایران افزود: «ایران سرزمینی استثنایی است که کشورهای مجاور آن با آنچه در گذشته کهن خود بودند متفاوت شدند، اما ایران سرنوشتی دیگر یافت.»
سعیده قدس با اشاره به ویژگی چهارراه تاریخی بودن ایران و نیز عبور راه ابریشم از ایران و جای ‌پای فرهنگ ایرانی در این راه و فرهنگ و تمدن‌های وابسته به آن، به ویژگی چهارفصل این سرزمین اشاره و تصریح کرد: «با وجود تجاوزهای مکرر به خاک ما که به‌طمع دستیابی به گوشه‌هایی از این سرزمین صورت گرفت، ایران پس از هزاران سال هنوز بر سر جای خود مانده است و ایرانیان با وجود سختی‌های اقتصادی بسیار، به‌خاطر وطن‌شان در کنار هم ایستاده‌اند و جهان را به تعجب واداشته‌اند.»
مدیر مؤسسه محک در ادامه به برخی بدگویی‌ها و گزارش‌های سوگیرانه سفرنامه نویسان و مستشرقان نسبت به ایران و ایرانیان اشاره کرد و گفت: «ما ملتی هستیم که در گزارش‌های سفرنامه‌نویس‌ها به دروغ‌گویی و دورویی معروف شده‌ایم، اگر ما این همدلی‌های زیرکانه را (که این سفرنامه نویسان به دروغ گویی و دورویی تعبیر کردند) نمی‌داشتیم، نمی‌توانستیم آن کاری را که دوست داریم انجام دهیم.»
وی در مقام جمع‌بندی تصریح کرد: «تاریخ به ما یاد داده است که نوعی زیرکانه از همدلی را خلق و دنبال کنیم تا بتوانیم این همدلی را در لایه‌های زیرین جامعه خود مدیریت کنیم.»
 
هیچ بیگانه‌ای دست ما را نگرفته است
در ادامه نهصد و چهلمین شب از سلسله شب‌های «مجله بخارا»، پیام تصویری پرویز پرستویی، بازیگر سینمای ایران پخش شد. پرستویی در این پیام از «اکرم خدابنده»‌ قهرمان تکواندو و کاپیتان سابق تیم ملی تکواندوی زنان ایران قدردانی کرد و برخی از اقدامات و فعالیت‌های نوع‌دوستانه اکرم خدابنده را تشریح کرد.
این فیلم و سخنان پرویز پرستویی، مقدمه‌ای بود تا خود اکرم خدابنده پشت تریبون قرار بگیرد. این زن ورزشکار ایرانی در سخنان خود، ابتدا شرحی از شرایط دشوار زندگی در کودکی خود ارائه کرد و گفت که به دلیل همین تجربه‌ها، از کودکی تا به امروز دغدغه او، اخلاقی نبودن انسان‌ها و رفتارهای انسانی بوده است. وی اضافه کرد: «از آنجا که صدای من از صدای بقیه دختران ورزشکار بلندتر بود، تصمیم گرفتم این صدا را به دنیا و کشورم ایران نشان دهم.»
اکرم خدابنده با اشاره به اینکه اکنون به همراه پرویز پرستویی در حال حاضر کمک‌رسانی به شهرهای نیازمند در استان‌های سیستان‌وبلوچستان و خراسان و دیگر شهرهاست، به تجربه خود در امدادرسانی و کمک به مردم آسیب دیده از جنگ رمضان اشاره کرد و گفت: «پس از موج‌گرفتی من در یکی از حملات نظامی دشمن، دوستان در وزارت ورزش‌ و جوانان از من خواستند دیگر در این صحنه‌های کمک و امدادرسانی به مردم حاضر نشوم.»
وی با اشاره به شکاف میان روایت‌ها از کشور و واقعیت‌های کشور تصریح کرد: «به‌عنوان کسی که همیشه منتقد بوده‌ام، بر این باور هستم که در طول تاریخ، هیچ بیگانه‌ای خارج از این مرزها دست ما را نگرفته است.»
این زن ورزشکار گفت: «نمی‌خواهم کشور عزیزمان را از دست بدهم، پس تصمیم گرفتم دوباره با وجود شماتت‌ها وارد میدان شوم و در کنار مردم باشم، چون می‌دانم هیچ اتفاقی زیر این موشک‌ها و بمب‌های وحشتناک نخواهد افتاد و مهم‌ترین عامل پیروزی در این جنگ‌ها، مردم و اتحاد آنهاست.»
 
رسالت اهالی هنر در جنگ
سیدمحسن خاتمی رئیس فرهنگسرای نیاوران هم در سخنانی، جنگ را نه صرفاً پدیده‌ای تک‌بعدی و نظامی، بلکه دارای ابعادی فرهنگی و هنری دانست که به اهالی این حوزه ارتباط دارد و گفت: «جنگ می‌‌تواند به همدلی ما ایرانیان آسیب بزند و اینجاست که لازم است اهالی این حوزه رسالت خود را به انجام برسانند.»
 وی هدف اهالی این حوزه را نشان دادن اتحاد ملی با وجود همه اختلافات عنوان کرد و افزود: «این جنگ قهرمانان متعددی دارد که از آن جمله، هنرمندان هستند که برای همدلی مردم و حفظ کیان این کشور نقش‌آفرینی می‌کنند.»
خاتمی به حوزه امداد و نجات که قهرمانانی را در جنگ اخیر به کشور معرفی کرد، اشاره کرد و گفت: «بنا به این نیت، تصمیم گرفتیم از خانم خدابنده و آقای صفری و لئو (سگ امداد‌گر) دعوت به‌عمل آوریم.»
 
جان‌های بسیاری که «لئو» نجات داد
همان طور که رئیس فرهنگستان نیاوران اعلام کرده بود، در پایان این «شب همدلی»، مجید صفری مربی سگ‌های زنده‌یاب استان تهران و عضو جمعیت هلال‌احمر، به همراه «لئو» سگ زنده یاب معروف پشت تریبون رفت. وی با اشاره به این که در جنگ اخیر سگ‌های ما موفق شدند جان تعداد زیادی از هموطنان‌مان را نجات دهند یا پیکر شهدا که زیر آوار بودند و ما جای دقیق‌شان را نمی‌دانستیم پیدا کنند، گفت: «لئو در 20 عملیات جست‌وجو در شهر تهران جان‌های بسیاری را نجات داد و پیکر بسیاری از شهدا را کشف کرد.»