علی روشن قیاس
وکیل پایه یک دادگستری

یکی از پرسش‌های پرتکرار در حوزه تصادفات رانندگی این است که اگر فردی بدون داشتن گواهینامه پشت فرمان بنشیند و دچار حادثه شود، تکلیف پرداخت خسارت چیست؟ آیا شرکت بیمه مسئول جبران خسارات جانی و مالی است یا خیر؟ و در نهایت، چه پیامدهایی متوجه راننده‌ای می‌شود که فاقد گواهینامه بوده است؟ اینها مسائلی است که نه‌تنها برای رانندگان، بلکه برای خانواده‌ها، مالکان خودرو و حتی زیان‌دیدگان از تصادفات اهمیتی جدی دارد.

نحوه پرداخت خسارت به زیان‌دیدگان
در نگاه اول، بسیاری تصور می‌کنند فقدان گواهینامه به معنای سلب کامل حمایت بیمه است. حال آنکه قانونگذار در سال‌های اخیر با تصویب مقررات جدید، این موضوع را شفاف‌تر کرده و برای حمایت از زیان‌دیدگان، تکالیف مشخصی بر دوش شرکت‌های بیمه گذاشته است. با این حال، این حمایت همیشگی نیست و بسته به اینکه چه کسی مقصر بوده و خودرو چه وضعیتی داشته، نتیجه می‌تواند کاملاً متفاوت باشد.
بر اساس قوانین مصوب سال ۱۳۹۴، حتی اگر راننده فاقد گواهینامه باشد اما در وقوع حادثه مقصر شناخته شود، شرکت بیمه همچنان موظف است تمام خسارات وارد شده به شخص ثالث را پرداخت کند. منظور از شخص ثالث می‌تواند راننده یا سرنشین خودرو مقابل، عابر پیاده یا هر فرد دیگری باشد که در اثر حادثه دچار زیان شده است. هدف این حکم قانونی آن است که افراد بی‌گناه در یک تصادف، به دلیل تخلف راننده فاقد گواهینامه، متضرر نشوند و حقوق آنان محفوظ بماند. ماجرای راننده مقصر در اینجا تمام نمی‌شود. شرکت بیمه پس از پرداخت خسارت به زیان‌دیدگان، این حق را دارد که مبالغ پرداخت‌شده را به‌صورت کامل یا اقساطی از راننده فاقد گواهینامه مطالبه کند. این موضوع یکی از سنگین‌ترین تبعات حقوقی رانندگی بدون گواهینامه است و می‌تواند برای راننده بدهی قابل‌توجهی ایجاد کند. در صورت عدم پرداخت نیز امکان صدور حکم قضایی علیه فرد وجود دارد.

آیا خسارتی به خود راننده نیز تعلق می‌گیرد؟
این پرسش مهم در بسیاری از پرونده‌ها مطرح می‌شود. پاسخ کوتاه و ساده این است: خیر. طبق قانون، اگر راننده فاقد گواهینامه در حادثه دچار جراحت شود، بیمه هیچ‌گونه خسارت بدنی یا دیه‌ای به او پرداخت نمی‌کند. در صورت فوت راننده نیز، ورثه او مستحق دریافت دیه نخواهند بود. قانونگذار، رانندگی بدون گواهینامه را مصداق «تقصیر فاحش» می‌داند و مسئولیت را از بیمه در قبال شخص متخلف سلب کرده است. البته در برخی شرکت‌های بیمه ممکن است رویه داخلی متفاوتی وجود داشته باشد، اما قاعده کلی و غالب عدم پرداخت خسارت به راننده فاقد گواهینامه است.

شرایط انقضای گواهینامه
موضوع دیگری که باید به آن توجه کرد، رانندگی با گواهینامه منقضی‌شده است. این حالت از نظر بیمه معمولاً با رانندگی بدون گواهینامه تفاوت دارد. اگر زمان انقضای گواهینامه کمتر از یک سال گذشته باشد، اغلب شرکت‌های بیمه هیچ محدودیتی در پرداخت خسارت اعمال نمی‌کنند و حتی مبلغ پرداخت‌شده را نیز از راننده پس نمی‌گیرند. اگر بیش از یک سال از انقضای آن گذشته باشد، ممکن است برخی شرکت‌ها بخشی از خسارت پرداخت‌شده را از راننده مطالبه کنند. با این حال، در مجموع سخت‌گیری جدی در این زمینه دیده نمی‌شود و معمولاً به نفع راننده رفتار می‌شود.
اگر راننده بدون گواهینامه مقصر نباشد
حالت دیگری که کمتر درباره آن صحبت شده، تصادفی است که در آن راننده فاقد گواهینامه مقصر نیست. تصور کنید فردی بدون گواهینامه رانندگی می‌کند، اما راننده دیگری مرتکب تخلف شده و باعث وقوع تصادف می‌شود. آیا در این شرایط بیمه به راننده فاقد گواهینامه خسارتی می‌پردازد؟ پاسخ بله است. در چنین وضعیتی، بیمه شخص ثالثِ راننده مقصر وظیفه دارد تمام خسارات جانی و مالی راننده فاقد گواهینامه را جبران کند. تنها نکته این است که فرد ممکن است به دلیل رانندگی بدون گواهینامه از سوی پلیس جریمه شود، اما این تخلف تأثیری بر پرداخت خسارت از سوی بیمه ندارد. معیار اصلی پرداخت خسارت، تقصیر در وقوع حادثه است و داشتن یا نداشتن گواهینامه معیار اصلی نیست.

بــــرش

جمع‌بندی حقوقی

با بررسی قوانین و رویه‌های بیمه‌ای می‌توان گفت رانندگی بدون گواهینامه تبعاتی جدی و گسترده برای راننده دارد؛ از مسئولیت‌های کیفری گرفته تا احتمال تحمیل بار مالی سنگین. با این حال، قانونگذار تلاش کرده است در حمایت از اشخاص ثالث، حقوق زیان‌دیدگان را مقدم بر تخلف راننده قرار دهد. پس هرچند بیمه در اغلب موارد خسارات اشخاص ثالث را پرداخت می‌کند، رانندگی بدون گواهینامه همچنان یک ریسک سنگین و پرهزینه است. ریسکی که در شرایط سهولت اخذ گواهینامه، هیچ توجیهی برای آن باقی نمی‌ماند.