راضیه خوئینی
روزنامه‌نگار

مجموعه‌ شش ‌جلدی «پیتر قدرتمند» در نگاه اول شاید یک‌سری داستان تخیلی ابرقهرمانی برای کودکان به نظر برسد، اما با اندکی تأمل درمی‌یابیم این مجموعه فانتزی‌-‌تخیلی، بازآفرینی هوشمندانه‌ای از مفهوم «قهرمان» در ذهن کودکان امروز است؛ کودکی که میان مقایسه‌ها، رقابت‌ها و احساس ناکافی بودن، به دنبال کشف ارزش‌های درونی خویش است. آثاری که به قلم کنت کلارک و برندن تی.اسنایدر نوشته شده و با تصویرگری پویا و طنزآمیز «دیو باردین» جان گرفته‌اند، توانسته‌ پلی میان هیجان ابرقهرمانی و دغدغه‌های عاطفی کودکانه بسازد. انتشارات قدیانی این مجموعه ۶ جلدی را با ترجمه پرستو عوض‌زاده منتشر کرده است.
جلد اول، «پیتر قدرتمند و البته نه‌چندان قدرتمند»، نقطه آغاز جهان این داستان‌هاست؛ جهانی که از صفحات ابتدایی با اعترافی صادقانه آغاز می‌شود:«اسم من پیتر قدرتمند است و قدرت خاصی دارم... اما باور کن تو اصلاً به این چیزها احتیاج نداری، مخصوصاً اگر قدرت خاص به‌ درد نخوری مثل قدرت من داشته باشی.» همین جمله، لحن کلی مجموعه را مشخص می‌کند: طنز آمیخته با خودانتقادی و در پس آن، رنج خاموش مقایسه شدن با خواهر و برادرانش.
در خانواده پیتر، همه قهرمان‌اند؛ پدر کنترل آتش را در دست دارد، مادر سریع‌تر از جت پرواز می‌کند، برادر بزرگ‌تر تکثیر می‌شود، خواهر کوچک‌تر نیرویی خارق‌العاده دارد و حتی کوچک‌ترین عضو خانواده، برادر پیتر که هنوز به حرف نیفتاده، قدرت نامرئی شدن دارد. اما سهم پیتر از این قدرت‌ها، فقط تولید تکه‌های یخ کوچک از نوک انگشتانش هست؛ قدرتی که در نگاه خودش «شرم‌آور» است. نویسندگان این داستان‌ها هوشمندانه، این قدرت کوچک را به‌عنوان استعاره‌ای از احساس «کم یا ناکافی بودن» در چشم بیشتر بچه‌ها به کار برده‌اند؛ احساسی که بسیاری از کودکان در برابر خواهر و برادر بزرگ‌تر یا هم‌کلاسی‌های موفق‌تر خود 
تجربه می‌کنند.
 
طنز، زبان بیان دردهای کودکانه
طنز در این مجموعه، ابزاری برای خنداندن نیست؛ بلکه دردها و ناامیدی‌های بیشتر کودکان را بیان می‌کند. صحنه سرو صبحانه که در آن خواهر و برادرها، پیتر را «بچه پررو» صدا می‌زنند، یا لباس‌هایش را به سقف منگنه می‌کنند، تصویری اغراق‌آمیز اما آشنا برای اکثر کودکانی است که در خانواده تجربه رقابت‌ با خواهر و برادرشان را دارند. کودک در این موقعیت، هم می‌خندد و هم همذات‌پنداری می‌کند. والدین نیز در این آیینه، بازتابی از فضای خانه خود را می‌بینند؛ فضایی که گاه ناخواسته، میدان سنجش توانایی‌ها و گاهی درگیری‌ها می‌شود و اغلب سعی می‌کنند شرایط را آرام نگه دارند.
نقطه قوت این مجموعه، وارونه کردن الگوی کلاسیک و تکراری ابرقهرمانی در ذهن کودکان است. در جهان‌های پرزرق‌ و برق انیمیشن‌ها و داستان‌های مشهور مثل مرد عنکبوتی، قهرمانان با قدرت‌های عظیم باورنکردنی و جلوه‌های ویژه نفسگیر توصیف و معرفی می‌شوند اما در مجموعه «پیتر قدرتمند»، هر عضو خانواده نیرویی خارق‌العاده دارد؛ اما پرسش تأمل‌برانگیز این است که اگر قدرت تو معمولی باشد چه؟ اگر توانمندی‌ها و درخشش دیگران، تو را در سایه قرار دهد چه؟
پاسخ‌های این مجموعه داستانی، تدریجی، تربیتی و هدایتگر است. در هر جلد این مجموعه ۶ جلدی -‌از «پیتر قدرتمند و البته نه‌چندان قدرتمند» و «پیتر قدرتمند و روبات‌های غارتگر» گرفته تا «پیتر قدرتمند و حشرات خارش‌آور»، «پیتر قدرتمند و مارمولک‌های دروغگو»، «پیتر قدرتمند و آدم‌برفی‌های شرور» و «پیتر قدرتمند و دزدان دریایی آسمان»- پیتر در موقعیتی قرار می‌گیرد که همان قدرت کوچک و ظاهراً بی‌اهمیت خود را با تیزهوشی و دقت؛ کلید حل بحران‌ها می‌کند. نویسندگان از الگوی تکرارشونده اما کارآمد بهره می‌برند: تحقیر، تردید درباره توانمندی خود، تلاش، به‌کارگیری فکر، شکست خوردن و در نهایت پیروزی همراه با کشف توانایی؛ الگویی که به کودک می‌آموزد هر کسی قدرت و توانایی خاص خودش را دارد و ارزش‌های هر فرد با دیگری قابل مقایسه نیست و فقط باید ناامید نشد و از آنها به بهترین شکل استفاده کرد.
از منظر ساختار روایی، این مجموعه با فصل‌های کوتاه و دیالوگ‌های فراوان طراحی شده است، به طوری که برای مخاطب ۶ تا ۱۰ سال ـ‌بویژه «خوانندگان بی‌علاقه به مطالعه»‌ـ مناسب باشد. تصویرگری‌های کارتونی و پرتحرک، نه‌تنها مکمل متن بلکه بخشی از روایت‌ هستند. کودکانی که هنوز با رمان‌های حجیم ارتباط برقرار نکرده‌اند، در چنین قالبی، نفس می‌گیرند و اعتماد‌به‌نفس خواندن پیدا می‌کنند. اما آنچه این مجموعه را از بسیاری آثار مشابه متمایز می‌کند، لایه عاطفی آن است. برای مثال بابابزرگ دیل ـ‌‌قهرمان بازنشسته‌ای که اکنون روی صندلی چرخ‌دار است‌ـ نماد انتقال تجربه و حمایت نسلی است. او تنها کسی است که بی‌قید و شرط از پیتر حمایت می‌کند و به او راه‌هایی برای «پیروزی و موفقیت» پیشنهاد می‌دهد. حضور او، مفهومی ظریف را منتقل می‌کند: قهرمانی صرفاً به نیروی فیزیکی وابسته نیست؛ بلکه خرد و تجربه نوعی قدرت‌اند.
 
ابرقدرتی به نام خودباوری
در سطح تربیتی، این مجموعه سه پیام کلیدی دارد:
۱. پذیرش ارزش وجودی هر فرد: پیتر درمی‌یابد که قرار نیست نسخه‌ای کوچک از پدر یا مادر و دیگران باشد. این پیام برای کودک امروزی که در معرض مقایسه‌های بی‌پایان تحصیلی و مهارتی و فشارهای زیاد قرار دارد، حیاتی است.
۲. اهمیت خانواده: با وجود شوخی‌ها و آزارهای خواهر و برادران، خانواده همچنان پایگاهی امن برای کودکان محسوب می‌شود. والدین هرازگاهی متوجه رنج پنهان پیتر نیستند، اما مهر و محبت‌شان واقعی است. این کتاب‌ها به والدین یادآوری می‌کند در میان گرفتاری‌ها و سختی‌های روزمره، مراقب احساسات فرزندشان باشند یا آنها را هرگز دست کم نگیرند.
۳. کنش شجاعانه: پیتر تصمیم می‌گیرد برای جلب احترام، با یک خلافکار مشهور درگیر شود و مبارزه کند. این تصمیم شاید خام‌ و نسنجیده باشد، اما نشان‌دهنده گذر از انفعال به کنش در مقابل بدی‌هاست؛ درسی که هر کودک برای رشد شخصیتی به آن نیاز دارد.
طنز کلامی و تصاویر کمیک، مانع شعارزدگی داستان می‌شود. این داستان‌ها هرگز به کودکان نمی‌گویند «به خودت ایمان داشته باش»؛ در واقع بچه‌ها با قهرمان داستان همگام شده و در نهایت خودشان به این کشف می‌رسند. همین ظرافت‌های نوشتاری، این آثار را از نصیحت‌نامه‌ای خشک متمایز می‌کند. برای والدینی که دغدغه پرورش اعتمادبه‌نفس در فرزندشان را دارند، این مجموعه فرصتی دوگانه فراهم می‌کند: هم برای مطالعه مستقل کودک سرگرم‌کننده و خنده‌دار است و هم بستری برای گفت‌وگو با آنها ایجاد می‌کند. پس از خواندن هر جلد می‌توان پرسید:«تو فکر می‌کنی چه قدرت خاصی داری؟» یا «اگر تو جای پیتر بودی چه کار می‌کردی؟» چنین پرسش‌هایی، کتاب را از یک تجربه فردی به تجربه‌ای خانوادگی تبدیل می‌کند.
از منظر ادبی، شاید زبان اثر پیچیدگی شاهکارهای کلاسیک را نداشته باشد، اما هدف اصلی‌ آن هم متفاوت است. اینجا ادبیات در خدمت ایجاد عادت مطالعه در کودک درمی‌آید؛ پلی میان کتاب‌های تصویری و رمان‌های کودک و نوجوان. موفقیت این مجموعه در جذب کودکانی است که علاقه‌ای به خواندن ندارند و گویا نویسندگان مأموریت خود را موفقیت‌آمیز انجام داده‌اند.
در نهایت، مجموعه «پیتر قدرتمند» داستان پسری است که می‌پندارد ضعیف‌ترین و بی‌عرضه‌ترین عضو خانواده است، اما درمی‌یابد ارزش انسان به اندازه قدرتش نیست. در جهانی که کودکان مدام با تصویر قهرمانان شکست‌ناپذیر روبه‌رو می‌شوند، چنین روایتی یادآور می‌شود که قهرمانی می‌تواند از نوک انگشتان یخ‌ساز یا توانایی‌های کوچک آغاز شود؛ فقط باید بخواهید. اگر به دنبال مجموعه‌ای هستید که فرزندتان را بخنداند، هیجان‌زده کند، به فکر فرو ببرد و در عین حال بدون شعار دادن، عزت‌نفس او را تقویت کند، «پیتر قدرتمند» انتخابی هوشمندانه است. این کتاب‌ها بذر یک باور ماندگار را در ذهن کودک می‌کارند و آنها با خود می‌گویند: شاید قدرت من شبیه دیگران نباشد، اما همان چیزی است که دنیا به آن نیاز دارد.

هویت بصری
این مجموعه از نظر بصری، انتخاب رنگ جلد، ترکیب‌بندی و تصویرسازی هدفمند طراحی شده و دقیقاً می‌داند با چه مخاطبی حرف می‌زند. اولین نکته‌ مشترک روی جلدهای «پیتر قدرتمند» یکپارچگی گرافیکی است. لوگوی قرمز انفجاری در پس‌زمینه عنوان جلد با فرم ستاره‌ای شبیه ترکیدن کمیک‌بوکی، یادآور فضای جذاب کتاب‌های ابرقهرمانی و مصور است. رنگ زرد عنوان روی زمینه قرمز-نارنجی کنتراست بالایی دارد و در قفسه کتابفروشی به‌خوبی چشم را می‌رباید. انتخاب درست رنگ‌ها نشان می‌دهند شخصیت اصلی در موقعیت خطرناکی قرار دارد. تکنیک لایه‌بندی عمقی تصاویر باعث می‌شود تصویر تخت به نظر نرسد و کودک احساس کند داخل صحنه قرار دارد.