روزنامه ایران از آسیبهای وارده به کارگاهها و هنرمندان هنرهای سنتی گزارش میدهد
زخم جنگ بر پیکر صنایع دستی
نادر نینوایی
گروه زیست بوم
در رمضان سایه جنگ بر هنر و فرهنگ کشور نیز افتاده و هنرمندان صنایع دستی به عنوان سفیران فرهنگی ایران زمین از آسیب مصون نماندهاند. خبرهایی که از تخریب کارگاههای صنایع دستی و آسیب به هنرمندان از زنجان تا قزوین و تهران میرسد، نشانی است از زخمی که جنگ تحمیلی بر پیکر هنر و فرهنگ کشور وارد آورده است. آسیبها اما محدود به تخریب کارگاهها، جان باختن هنرمندان و توقف تولید نیست، آتش جنگ، اقتصاد و بازار صنایع دستی کشور را مخدوش کرده است و هنرمندانی که چشم به فروش در بازار شب عید و حضور در نمایشگاههای عیدانه داشتهاند، حالا با رکودی مواجه هستند.
در این شرایط، همکاری نهادهای متولی از معاونت صنایع دستی تا سایر نهادهای مربوطه بیش از پیش اهمیت یافته و انتظار میرود که تا دیر نشده دستی برای یاری هنرمندان دراز شود و مانع خروج سرمایههای انسانی از حوزه صنایع دستی شویم. باید در نظر داشت که صنایع دستی فراتر از یک محصول صرفاً اقتصادی بوده و شناساننده و به تعبیری کارت ویزیت هنر، فرهنگ و گردشگری ایران است و غفلت از آن در این وضعیت به هیچ وجه جایز نیست.
صنایع دستی زیر ترکشهای جنگ
علیرضا تبدل خواه، فعال حوزه صنایع دستی که حدود 4 دهه در هنر- صنعت تراش شیشه فعالیت داشته، یکی از آنهایی است که مغازه و کارگاهش در جریان جنگ اخیر آسیب دیده است. وی با تشریح شرایط کنونی فعالان صنایع دستی کشور به «ایران» گفت: «به شکل سنتی هر سال از یکی دو ماه به عید مانده بازار کار صنایع دستی رونق میگرفت اما امسال به دلیل شرایط کشور اینگونه نبود. نزدیکی مغازهای که در آن فعالیت داشتم از چند روز به عید مانده مورد اصابت قرار گرفت و به ناچار بخشی از اجناس را جابه جا کردیم و بخشی در محل باقی ماند و آسیب دید. در سالهای قبل این امکان وجود داشت که در نمایشگاههای استانی شرکت کنیم و فرصتی برای فروش داشته باشیم اما امسال وقوع جنگ تحمیلی، نفس فروش را گرفت و بعد هم که بخشی از جنسهایمان بر اثر موج انفجار شکسته و تخریب شد و حتی سقف مغازه با موج انفجار فرو ریخت. تحت تأثیر این شرایط اکنون نیز امکان فعالیت ندارم و آنچه از اجناس باقیمانده را در گوشه خانه انبار کردهام و در عمل بیکار شدهام.»
این هنرمند افزود: «تعطیل شدن نمایشگاههای عیدانه به سبب بروز جنگ نیز فشار مضاعفی به هنرمندان صنایع دستی وارد آورده است. به هر صورت پیش از نوروز نیز نمایشگاهی که در اهواز برگزار شده بود، مورد اصابت قرار گرفت و شرایط مناسبی وجود ندارد.»
مطالبه بخش خصوصی
در وضعیت کنونی
تبدلخواه در پاسخ به این پرسش که باتوجه به شرایط کنونی، فعالان صنایع دستی چه درخواستی از نهادهای مرتبط دارند، ابراز کرد: «به شخصه درخواست داشتم که یک کارگاه برای ادامه فعالیت در اختیارم قرار گیرد اما بنیاد برکت میگوید به کسانی وام میدهد که کارگاهشان بر اثر جنگ به طور کامل تخریب شده باشد. از سوی دیگر یک کارگاه صنایع دستی در حوالی پاکدشت به طور کامل تخریب شده که معاونت صنایع دستی استان تهران ابراز تأسف و اعلام کرده که در حد بضاعت کمک میکند. یک چنین هنرمندانی که کارگاهشان در جریان جنگ آسیب دیده و تخریب میشود تا بتوانند وام دریافت کرده، کارگاهشان را راهاندازی کرده و در نهایت با اتمام جنگ فعالیت کنند، ناچار هستند مدت مدیدی منتظر بمانند و به هر روی فرآیند زمانبر است. متأسفانه برخی سازمانها نیز همکاری کافی و مؤثری ندارند.»
وی ادامه داد: «با وجود داشتن درجه و نشان ملی و فعالیت در حوزه تولید و تدریس صنایع دستی، اما تاکنون نتوانستهام از تسهیلات مؤثری برای بازسازی کارگاهم که در جریان جنگ آسیب دیده و سقف آن فرو ریخته است، بهرهمند شوم. من یکی از هزاران نفر فعال صنایع دستی هستم که تحت تأثیر این جنگ با مشکل مواجه شدهام و انتظار رسیدگی به وضعیت فعالان صنایع دستی را از سوی نهادهای مرتبط دارم.»
این تولیدکننده صنایع دستی در پاسخ به این پرسش که برای خروج از این وضعیت چه اقداماتی باید به انجام برسد، گفت: «تحت تأثیر شرایط کنونی خرید صنایع دستی از اولویت و سبد خرید مردم خارج شده و دلخوشی لازم برای سفر و خرید صنایع دستی در جریان آن وجود ندارد. به هر صورت جنگ است و اولویت خرید به سمت معیشت رفته و خرید صنایع دستی طرف توجه مردم نیست و اقتصادِ کارهای تزئینی صنایع دستی از زمان وقوع جنگ خیلی آسیب دیدهاند. از سوی دیگر باید در نظر داشت که حتی اگر جنگ به اتمام برسد باز هم بازگشت بازار صنایع دستی به شرایط قبل زمانبر بوده و نیاز به برنامهریزی و اقدامات هدفمند و مؤثر دارد.»
خطر خروج هنرمندان
از بازار صنایع دستی
با توجه به ادامهدار شدن جنگ و رکود بازار، خطر خروج نیروی متخصص از بازار صنایع دستی بیش از هر زمان دیگر احساس میشود و بیم آن میرود که با خروج هنرمندان از این هنر- صنعت، منابع انسانی به عنوان مهمترین ستون هنرهای سنتی کشور آسیب ببیند.
تبدل خواه، هنرمند صنایع دستی با اشاره به اینکه موج خروج فعالان صنایع دستی از این هنر-صنعت آغاز شده، گفت: «متأسفانه شاهد آن هستیم که هنرمندان به ناچار از حرفه صنایع دستی جدا شده و رو به مشاغلی میآورند که اصلاً در شأن و منزلت هنرمند نیست.»
وی با تأکید بر مخاطرات موج خروج فعالان صنایع دستی از بازار گفت: «توجه داشته باشید که اگر چند تراشکار شیشه از عرصه فعالیت در هنرهای سنتی خارج شود، شاید فقط به اندازه انگشتان یک دست از هنرمندان برجسته در این حوزه باقی بماند و این هنرِ سنتی با خطر در معرض فراموشی قرار گرفتن و خروج از بازار مواجه شود. بنابراین اگر به حفظ سرمایههای انسانی و استادکاران توجه نشود، در آیندهای نه چندان دور، چیزی از هنرهای سنتی باقی نخواهد ماند.»
آسیبهای وارده به هنرمندان
و ضرورت ارائه تسهیلات
نیما ذاکری، هنرمند تولیدکننده چرمهای دست دوز و فعال صنفی حوزه صنایع دستی در خصوص وضعیت ارائه تسهیلات به هنرمندان آسیبدیده از جنگ به «ایران» گفت: «در زمان جنگ 12 روزه قرار بر این بود که تسهیلاتی برای کمک به فعالان صنایع دستی در نظر گرفته شود اما متأسفانه بسیاری از بانکها زیر بار اختصاص این تسهیلات نرفتند، از زمانی نیز که جنگ سوم شروع شده، شرایط سختتر شده است. چهار نفر از دوستان هنرمند ما در حوزه صنایع دستی به شهادت رسیدهاند که از جمله در زمینههای سازهای سنتی، منبت کاری و مسگری فعالیت داشتهاند که سه نفر از آنها هم در زنجان مستقر بودهاند. از سوی دیگر برخی از هنرمندان در شهرهای مختلف در بمبارانها، آسیبهای بعضاً شدید دیدهاند و حتی در یک مورد حدود 10 نفر از هنرمندان در یک کارگاه در قزوین زخمی شدند.»
وی گفت: «از طرف کمپین صنایع دستی ایران بیانیهای در اعتراض به حملاتی که در بعضی موارد حتی مستقیم به کارگاههای صنایع دستی شده منتشر کردیم. همچنین از یونسکو و نهادهای مرتبط خواستیم که حملات و آسیب به هنرمندان صنایع دستی را محکوم کرده و پیگیری قضایی انجام دهند. به هر روی باید از تمام ظرفیتهای حقوقی برای حفاظت از صنایع دستی و میراث فرهنگی کشور بهره برد. همچنین لازم است که ساز و کارهای مشخصی برای بازسازی کارگاههای هنری و کمک به هنرمندان آسیب دیده در نظر گرفته شود. روزانه شاهد آن هستم که هنرمندانی به من به عنوان یک فعال صنفی رجوع میکنند که با چکهای برگشتی مواجهاند و مهلت و فرجهای هم برای بازپرداخت بدهیهای آنها در نظر گرفته نمیشود.»
این هنرمند در پایان خاطرنشان کرد: «فعالان صنایع دستی امسال درآمدی نداشته و بازار شب عید را از دست دادهاند و تنها عده معدودی فرصت حضور در بازارچههای صنایع دستی را یافتهاند. امیدواریم که با مشخص شدن معاون صنایع دستی بتوانیم مشکلات بیمهای و مسائل دیگر را پیگیری کنیم. امروز شاهد افزایش هزینههای تأمین اجتماعی قالیبافان هستیم که این موضوع و سایر مشکلات هنرمندان، نیازمند رسیدگی هستند.»
برش
دولت بسته حمایتی تازه اجرا میکند
وزیر میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی اعلام کرد که دولت برای حمایت از کارگاهها و هنرمندان صنایعدستی، بویژه واحدهای کوچک و آسیبدیده، مجموعهای از اقدامات تسهیلی را اجرا کرده است. مهمترین این اقدامات حذف شرط بیمه برای دریافت تسهیلات، تخصیص ۷۶ درصد منابع بسته حمایتی به حوزه صنایعدستی و پیگیری مشکلات تسهیلات بانکی از طریق جلسات با مدیران بانکهاست.
صالحیامیری همچنین گفت: مسائل مربوط به استمهال بیمه و مالیات و حمایتهای مالی در دولت طرح و پیگیری شده است.
در ادامه، معاون وزارت تعاون اعلام کرد که دولت برای حفظ اشتغال موجود در شرایط جنگ و پساجنگ، برنامه یارانه دستمزد و حمایت بیمهای از کارگران را اجرا کرده که ظرفیت پشتیبانی از یکمیلیون و ۸۰۰ هزار نفر را دارد. علیاصغر شالبافیان، رئیس مرکز سرمایهگذاری وزارت میراثفرهنگی نیز خبر داد که بستهای مستقل از تسهیلات ویژه صنایعدستی طراحی شده و تاکنون بیش از ۲۲ هزار پرونده برای دریافت این حمایتها ثبت شده است. او گفت، سقف تسهیلات از ۶ به بیش از ۸ همت افزایش یافته و شرط بیمه نیز برای دریافت این تسهیلات حذف شده است. همچنین اختیارات مالی به استانها واگذار شده تا روند کمکرسانی به هنرمندان سریعتر انجام شود.
او از تخصیص منابع برای صادرات صنایعدستی، استفاده از ظرفیت گردشگری برای تقویت این بخش و درنظر گرفتن معافیت عوارض تغییر کاربری کارگاهها نیز خبر داد. بهروز ندایی، معاون توسعه وزارت میراثفرهنگی نیز گفت، فرآیند صدور مجوزهای صنایعدستی به این وزارتخانه منتقل میشود تا حمایتها یکپارچه و دسترسی هنرمندان تسهیل شود.
