سمیه افشین فر
گروه اجتماعی

یافته‌های دانش علوم اعصاب ثابت می‌کند که ریشه نابرابری‌های اجتماعی و اقتصادی، نه در نیمکت‌های مدرسه، بلکه بسیار پیش از آن و در «1000 روز اول زندگی» (از لقاح تا پایان دو سالگی) در ساختار مغز کودکان شکل می‌گیرد. این دوران طلایی، زمانِ پی‌ریزی معماری اصلی مغز است؛ اما منحنی‌های تکامل کودک حقیقت تلخی را فاش می‌کنند: قرار گرفتن در معرض فقر، سوءتغذیه، اضطراب محیطی و مراقبت ناکافی، خردسال را در مسیری قرار می‌دهد که در آن، رشد او پیش از رسیدن به سقف استعدادهایش متوقف شده و بخش بزرگی از توانایی‌های ذاتی او برای همیشه شکوفا نخواهد شد. در این وضعیت، مغز فرصت حیاتی ساخت اتصالات عصبی لازم را از دست می‌دهد. این به معنای آن است که کودک، علیرغم تمامی استعدادهای ذاتی و ژنتیکی‌اش، در بزرگسالی هرگز نمی‌تواند به سقف توانایی‌های واقعی خود در تحصیل، اشتغال و درآمد و... برسد. اینجاست که «تلف شدن استعدادها» رخ می‌دهد و فقر، به‌جای آن که ریشه‌کن شود، از والدین به فرزندان ارث رسیده و یک چرخه باطلِ بین‌نسلی را شکل می‌دهد. به گفته مدیرکل دفتر خانواده، بانوان و سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور، محرومیت محیطی در این 1000 روز، به یک معلولیت پنهان تبدیل می‌شود که آینده توسعه‌یافتگی یک جامعه را به مخاطره می‌اندازد. اما خبر نویدبخش این است که مغز در این دوران، خاصیت شگفت‌انگیزی به نام «انعطاف‌پذیری» دارد. اگر در همین پنجره کوتاه زمانی با مداخلات بهنگام و مناسب وارد عمل شویم، می‌توان معجزه «بازگشت و جبران» را رقم زد؛ یعنی تغییر مسیر زندگی کودکی که در حال سقوط بود، به سمت مدار سلامت و پویایی اتفاق می‌افتد. بر این اساس سازمان بهزیستی کشور با اختصاص 220 میلیارد ریال از منابع داخلی بر حساس‌ترین دوران رشد نوزاد یعنی «1000 روز اول زندگی» از دوران بارداری تا 3 سالگی متمرکز شده است.

خانواده‌های کم‌برخوردار 
در چرخه مستمر مراقبتی
 سازمان بهزیستی کشور با عبور از مدل‌های سنتی «توزیعِ صرفِ اعتبار»، رویکردی کارشناسی و استراتژیک را برگزیده است. این سازمان با تمرکز بر «مداخلات هوشمند تکامل محور» و اجرای طرح‌های حمایت مشروط، در تلاش است تا با هزینه در مسیر تغذیه و آموزش مادران باردار و شیرده، ریال به ریالِ اعتبارات خود را به «سرمایه انسانی» تبدیل کرده و مانع از آن شود که پتانسیل‌های نسل آینده، قربانی جبر جغرافیایی و فقر اقتصادی شود. دکتر مریم خاک رنگین مدیرکل دفتر خانواده، بانوان و سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور با بیان این موارد به «ایران» می‌گوید: ««سازمان بهزیستی با اختصاص 220 میلیارد ریال اعتبار داخلی، تمرکز خود را بر دهک‌های درآمدی 1 تا 3 قرار داده است.» اما نکته کلیدی، تغییر بنیادین در نحوه پرداخت این کمک‌هزینه‌ها است. به گفته خاک‌رنگین در مورد اول پرداخت مشروط به پایش رشد؛ پل ارتباطی خانواده با شبکه سلامت است. در مدل جدید، کمک‌هزینه ماهانه یک میلیون تومانی از یک پرداخت قطعی و ساده، به یک «ابزار صیانتی» تغییر ماهیت داده است؛ به طوری که تداوم آن مستقیماً به تأییدیه مراکز بهداشت و پایش دقیق وضعیت تغذیه کودک گره خورده است. این امر، فراتر از یک شرطِ اداری، در واقع پیوندی حیاتی میان خانواده و شبکه بهداشت برقرار می‌کند. او می‌‎گوید: «با این الزام، خانواده‌های کم‌برخوردار در یک چرخه مستمرِ مراقبتی قرار می‌گیرند که طی آن، علاوه بر حمایت مالی، به طور منظم از خدمات، مشاوره‌های تخصصی و راهنمایی‌های حیاتی کارشناسان سلامت برای رشد بهینه فرزند خود بهره‌مند می‌شوند. این یعنی «اعتبار مالی» بهانه‌ای برای «ارتقای سواد سلامت» خانواده می‌شود.»

واریز مبالغ حمایتی 
به حساب بانکی مادر
مدیرکل دفتر خانواده، بانوان و سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور با بیان نقش محوری مادر در مدیریت سلامت و تغذیه به عنوان موضوع دومی که باید مورد توجه قرار گیرد، توضیح می‌دهد: «در رویکرد جدید سازمان بهزیستی، مبالغ حمایتی مستقیماً به حساب بانکی «مادر» واریز می‌شود. این تصمیم بر این منطق استوار است که مادر به عنوان مراقب اصلی، شناخت دقیق‌تری از نیازهای روزانه و تغذیه‌ای فرزند خود دارد. همچنین از آنجا که در فرآیند طرح، این مادران هستند که برای پایش رشد نوزاد به مراکز بهداشت مراجعه می‌کنند، با در اختیار داشتن مستقیم این منابع، بهتر و سریع‌تر می‌توانند توصیه‌ها و آموزش‌های بهداشتی کارشناسان را در محیط خانه و برای سلامت فرزندشان محقق کنند. این اقدام در واقع تلاشی برای تقویت توان مدیریتی مادر است.» خاک‌رنگین معتقد است، به صیانت از تغذیه با شیر مادر و حمایت از سلامت مادر به عنوان سومین مورد باید توجه شود، او می‌گوید: ««شیر مادر نه‌تنها کامل‌ترین منبع تغذیه برای نوزاد است، بلکه زیربنای سیستم ایمنی و سلامت او را برای تمام سال‌های زندگی پایه‌ریزی می‌کند. برای همین منظور و برای تشویق و صیانت از این موهبت حیاتی، حمایت‌های مالی سازمان تا پایان دوران شیردهی تداوم پیدا می‌کند.» خاک‌رنگین توضیح می‌دهد: «سازمان با در نظر گرفتن اهمیت دوران نقاهت پس از زایمان، این کمک‌هزینه را تا دو ماه پس از تولد نوزاد برای تمامی مادران تضمین کرده است (حتی در صورت عدم امکان شیردهی)؛ هدف از این رویکرد، حمایت از سلامت جسمی خودِ مادر است تا در هفته‌های اول پس از زایمان، بدون دغدغه مالی، فرصت کافی برای بازیابی توان جسمی و رسیدگی شایسته به نوزاد را داشته باشد.» مدیرکل دفتر خانواده، بانوان و سلامت اجتماعی با تأکید بر مقوله مددکاری اجتماعی؛ می‎‌گوید: «در این مدل حمایتی، 63 مددکار اجتماعی در نقش «مدیران مورد» مسئولیت هدایت و راهبری کل فرآیند را بر عهده دارند. این متخصصان با بهره‌گیری از اولین «کتابچه تخصصی مداخلات مددکاری»، وظیفه دارند فراتر از نظارت‌های معمول، وضعیت هر کودک را به‌صورت فرد به فرد و چهره‌به‌چهره پایش کنند. مددکار در جایگاه مدیر مورد، پیوند میان نیازهای خانواده، خدمات مراکز بهداشت و حمایت‌های سازمان را برقرار می‌کند تا اطمینان حاصل شود که منابع و آموزش‌ها، در راستای اصلاح مسیر تکاملی کودک اثر می‌گذارند. حضور فعال این مدیرانِ مورد، تضمینی است بر اینکه محیطی، اقتصادی یا فرهنگی و سازمانی، مانع از شکوفایی توانمندی‌های ذاتی کودکان نشود و اعتبار تخصیص‌یافته، با بالاترین کیفیت به «سرمایه انسانی» تبدیل شود.» او می‌گوید: «در نهایت باید به این باور علمی و راهبردی بازگشت که هزینه‌کردن برای سال‌های اولیه زندگی، پرسودترین نوع «سرمایه‌گذاری استراتژیک» برای آینده کشور است.»

فاصله خدمات فعلی 
با حجم نیازهای واقعی
خاک‌رنگین توضیح می‌دهد: «باید صادقانه اذعان کرد که علی‌رغم تمامی تلاش‌های انجام شده، خدمات فعلی هنوز با سطح ایده‌آل و حجم نیازهای واقعی جامعه هدف فاصله دارد. در حال حاضر، تمرکز اصلی این طرح بر تأمین «حداقل‌های تغذیه‌ای» است، اما تکامل همه‌جانبه خردسالان، به چیزی فراتر از کالری نیاز دارد. ما برای تضمین آینده، نیازمند برنامه‌ریزی و اعتبار برای «غنی‌سازی محیط زندگی» و «آموزش‌های تخصصی فرزندپروری» هستیم.» به گفته این مدیر حوزه زنان، ابعاد این مأموریت زمانی روشن می‌شود که بدانیم فقط در حوزه زنان سرپرست خانوار، 14 هزار و 749 کودک زیر 6 سال چشم‌انتظار حمایت‌های مرتبط با رشد و تکامل همه جانبه هستند و علاوه بر آن، بیش از 44 هزار خانوار دارای فرزند چندقلو با چالش‌های مضاعف معیشتی و مراقبتی دست‌وپنجه نرم می‌کنند. او می‌گوید: «اعتبار 220میلیارد ریالی فعلی که از منابع داخلی سازمان تأمین شده، فقط یک گامِ الگوساز برای دهک‌های درآمدی 1 تا 3 است؛ اما برای پوشش جامع خانواده‌های دهک‌های پایین (به‌ویژه تا دهک 5) و ارتقای خدمات از «تغذیه» به «توانمندسازی محیطی»، نیازمند تخصیص ردیف‌های بودجه‌ای پایدار هستیم.»

برش

حمایت هوشمند از مادران

مدیرکل دفتر خانواده، بانوان و سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور می‌گوید: «سازمان بهزیستی کشور در راستای ارتقای سلامت مادران و کودکان و کاهش آسیب‌های اجتماعی در مناطق کم‌برخوردار، به شکل هوشمند و مشروط حمایت از زنان سرپرست خانوار را با مشارکت منابع داخلی و بین‌المللی در سال 1404 اجرا کرد.»به گفته خاک رنگین با تخصیص اعتباری بالغ بر ۲ میلیارد تومان از سوی صندوق بین‌المللی جمعیت (UNFPA)، پروژه‌ای ویژه با تمرکز بر ۴ استان البرز، گلستان، تهران و اصفهان به مرحله اجرا درآمد. این طرح به طور مشخص 500 نفر از مادران باردار و دارای فرزند شیرخوار (زیر 2 سال) را که در دهک‌های درآمدی 1 تا 3 قرار داشته و تحت پوشش سازمان بهزیستی هستند، هدف قرار داد. او با اشاره به حمایت هوشمند از مادران در این طرح می‌گوید: «آموزش در ازای دریافت اعتبار ویژگی بارز این طرح و رویکرد «حمایت مشروط» است. بر اساس ضوابط اجرایی، پرداخت کمک‌های مالی به مادران واجد شرایط، منوط به شرکت فعال و گذراندن دوره‌های آموزشی در حوزه‌های ضروری مانند سلامت مادر و کودک و تغذیه صحیح، بهداشت فردی و خانوادگی و مهارت‌های پایه مراقبتی و فرزندپروری است.»