جنگ رمضان اگرچه در ظاهر جنگی سیاسی بود، اما اقتصاد  منطقه و جهان به شدت تحت تأثیر این جنگ تحمیلی علیه ایران قرار گرفت. با وجود این یکی از مواردی که در این جنگ سؤال‌هایی را در زمینه اقتصاد ایران ایجاد کرد،مسأله تدوام تجارت خارجی با شرکای منطقه بود. شرکایی که بخشی از صادرات و واردات ایران از مبدأ و به مقصد آنها صورت می‌‌گرفت. در میان این کشورها، نام امارات بیشتر از سایر کشورها  محل تأمل است.   این کشور در برخی از سال‌های گذشته در جمع 5 مبدأ و مقصد تجارت خارجی ایران قرار داشت. حال در شرایطی که جنگ رمضان اقتصاد جهانی را تحت تأثیر قرارداده که ایران نیز از این تغییرات بی‌نصیب نخواهد ماند،  سهم امارات به کدام کشورها می‌‌رسد؟ به دیگر سخن، شاید اولین و مهم‌ترین پیامد جنگ تحمیل شده به ایران در منطقه و خلیج‌فارس، بازنگری تهران و فعالان اقتصادی ایران در جایگاه کشور امارات در تجارت خارجی کشور باشد، اتفاقی که برخی ناظران آن را ناگزیر می‌دانند.
 
شرکای تجاری در آستانه حذف؟
10 مقصد اصلی صادرات ایران در سال 1403 به ترتیب شامل چین، عراق، امارات، ترکیه، پاکستان، افغانستان، هند، عمان، روسیه و جمهوری آذربایجان بوده است. امارات سهم 14.37 درصدی را از کل صادرات ایران در سال 1403 به خود اختصاص داده است. در بخش واردات، امارات در سال 1403 نخستین مبدأ واردات کالا به کشور بوده و پس از آن چین، ترکیه، آلمان، هند، هنگ‌کنگ، روسیه، هلند، سوئیس و عمان قرار گرفته‌اند. این داده‌ها نشان می‌دهند که تا پیش از این جنگ، امارات یکی از مهم‌ترین شرکای تجاری ایران در منطقه بوده‌ است.اما تحولات این جنگ، نشان می‌دهد این شریک با دست خود از ایران خواسته‌ است که در نقش او بازنگری کند.
به‌ طور کلی همواره 10 کشور نخست مقاصد صادراتی و مبادی وارداتی بیش از 80 درصد صادرات و واردات کشور را به خود اختصاص داده‌اند. این موضوع همواره مورد انتقاد کارشناسان بوده است. چرا که به گفته آنها «نباید تمام تخم مرغ‌ها را در یک سبد گذاشت.» شاید جنگ رمضان تلنگری باشد که به دنبال شرکای تجاری بیشتری باشیم. به طوری که از دست دادن یک بازار، تجارت خارجی را چندان تحت تأثیر قرار ندهد. اگرچه تأکید مقامات و متولیان تجارت ایران، همواره تکیه بر بازارهای متنوع در منطقه بوده، اما اتفاقات اخیر نشان داد که باید پای تجار ایرانی به فراتر از مرزهای منطقه هم برسد و بازارهای جدید را کشف و تصرف کنند. محصولات ایرانی قطعاً مشتریانی در سطح جهان دارند که در پی فرصت مناسب برای خرید این کالاها هستند. بنابراین اگر محدودیت‌هایی نظیر تحریم‌ها برداشته و مراودات بانکی نیز تسهیل شود، امکان حضور تجار و کالاهای ایران در بازارهای بین‌المللی بیشتر فراهم می‌‌شود. گواه این ادعا نیز ورود سرمایه‌های خارجی پس از برجام به ایران بود. استقبال جهانی از ورود به ایران نشان داد که پتانسیل‌های کشور برای جهانیان جذاب است و در صورت رفع محدودیت‌های تحریمی، شرایط متفاوتی در اقتصاد کشور رقم خواهد خورد.
 
 الزامات تغییر شرکای تجارت خارجی
آرش علوی، صادرکننده و عضو هیأت نمایندگان اتاق ایران در گفت‌وگو با «ایران» به سه سناریو خوشبینانه و بدبینانه اشاره دارد. او در ابتدا می‌‌گوید: «من این پیش‌فرض را بعد از جنگ ۱۲ روزه نداشتم که مجدداً در گیر جنگ دیگری شویم. به همین دلیل عملاً در بخش بازنگری سیاست‌های تجاری فرصت کمی برای ما وجود داشته است. این بازنگری اگر بخواهد عمیق صورت بگیرد، نیازمند سال‌ها تلاش است که مراودات شکل بگیرد، سبک جدید مراودات تعیین شود و مسائلی از این دست.»
علوی عنوان می‌‌کند: «در سال‌های اخیر این تلاش‌ها عمدتاً در بازارهای ترکیه، روسیه و به صورت بسیار متمرکز در دوبی صورت گرفته و عراق و افغانستان هم به این لیست اضافه شده‌اند. بنابراین شاید این امکان وجود نداشته باشد که  به یکباره حتی یکی از این بازارها را از دست بدهیم و این لیست را دستکاری کنیم. به اعتقاد من، تغییر شرکای تجاری در کوتاه مدت  بسیار دشوار است.»
این عضو هیأت نمایندگان اتاق بازرگانی ایران با اشاره به عملکرد نه چندان قوی سیاست‌گذاران تجاری کشور در سال‌های گذشته برای ارتباط با سایر همسایگان، چنین می‌‌گوید: «ایران برای کاهش وابستگی با سایر کشورهای دنیا به سیاست «تمرکز بر بازارهای منطقه» روی آورده است. از این رو آن چیزی که همسایگان به‌خصوص امارات و علی‌الخصوص دوبی برای ما داشت، ایجاد یک بستر ارتباطی مالی پایدار و امن برای بسیاری از تجار ایرانی بود که به دلیل عملکرد مقامات این کشور در جنگ رمضان آسیب دیده است.»
او اظهار می‌‌کند: «تصور من این است که در این شرایط، ارتباطات ما با این کشورها به سادگی به حالت عادی و قبل برنمی‌گردد و به احتمال خیلی زیاد هرگز با مدل قبل پیش نخواهد رفت. اما ممکن است ارتباط مالی جدیدی با این کشورها شکل بگیرد. به هر حال در این لحظه پیش‌بینی بسیار مشکل است و همه چیز بستگی به چگونگی خروج از جنگ و نوع رفتار این کشورها نسبت به تجار ایرانی دارد.»
علوی در ادامه به سه سناریو اشاره کرده و می‌‌گوید: «یک سناریو این است که احتمالاً یک دوره کاهش یا حتی انسداد تجاری با برخی از کشورهای منطقه را در پیش خواهیم داشت. در این شرایط تجارت از مسیر دریا کمی از رونق می‌‌افتد و تجارت از مرزهای زمینی جای آن را می‌‌گیرد. سناریوی دیگر این است که در آتش‌بس و احتمال توافق میانی، تجارت ایران به بعد از جنگ 12 روزه برگردد. با این تفاوت که کشورهای حاشیه خلیج فارس تا حد زیادی شاهد کاهش ارتباط تجاری ایران خواهند بود که این امر فعال‌سازی دیگر کانال‌های تجارت بین‌الملل را ضروری می‌سازد.»
اما علوی یک سناریوی خوشبینانه را نیز توضیح می‌‌دهد و چنین می‌‌گوید: «سناریوی خوشبینانه‌ای وجود دارد که به اعتقاد من با دستیابی به یک توافق جامع و پایدار بین ایران و آمریکا که یک بازدارندگی نظامی قابل قبولی برای ایران داشته باشد، قابل دستیابی است. این اتفاق افقی به وجود می‌‌آورد که امکان ورود سرمایه‌های خارجی به ایران را می‌‌دهد. همچنین این مراودات می‌‌تواند اختلافات تجاری گذشته را تا حد زیادی تحت پوشش قرار دهد و این موضوع بازارهای جدیدی را برای کالاهای ایرانی باز کند. علاوه بر این باعث می‌‌شود که اختلافات با کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز تا حدی فروکش کند. البته می‌‌توانیم این احتمال را هم در نظر بگیریم که سرعت عادی‌سازی روابط با کشورهای حاشیه خلیج فارس به دلیل ورود سرمایه‌گذاران خارجی به ایران کم شود. در این سناریو، می‌‌توانیم شاهد تغییر شرکای خارجی ایران در میان‌مدت و بلندمدت هم باشیم.»
 
کالا، بازار خود را پیدا می‌‌کند
ابوالفضل روغنی، دبیرکل اتاق بازرگانی ایران نیز به ایران گفت: «رابطه اقتصادی، یک رابطه عرضه و تقاضاست. مطمئناً کالاها راه و بازار خود را پیدا می‌‌کنند.»
او عنوان کرد: «بر هیچ کس پوشیده نیست که ایران و آمریکا سال‌هاست از نظر سیاسی با یکدیگر ارتباطی نداشته‌اند. اما این موضوع مانع از تجارت (هر چند اندک) این دو کشور با هم نشده است. شما در فروشگاه‌های آمریکایی، کالاهای ایرانی را می‌‌بینید. بنابراین این بازارها هستند که  تصمیم می‌‌گیرند چه کالایی را داشته باشند.»
روغنی به جنگ رمضان اشاره می‌کند و می‌گوید: «با این جنگ در منطقه و جهان برخی از بازارها مسدود شده، حمل و تقل و کشتیرانی نیز با چالش روبه‌رو شده‌اند، بازار امارات که بخش قابل توجهی از ارتباطات ما را تشکیل می‌‌داد جایگاه خود را از دست داده‌است. اما این شرایط پایدار نیست. جالب است بدانید که با وجود این جنگ، همچنان به صورت قطره چکانی، تجارت ما با کشورهای جنوب خلیج‌فارس از مسیرهای دیگری در جریان است. البته این ارتباطات سخت و با هزینه‌های زیادی همراه است.»
دبیرکل اتاق ایران به این نکته اشاره کرد که همان طور که ما به بازار امارات نیاز داریم، این بازار هم به ما نیاز دارد. بنابراین نمی‌تواتیم بگوییم که حتماً صورت کامل این ارتباط قطع می‌‌شود.
او اظهار کرد: «بازارسازی کار ساده‌ای نیست و نگه داشتن بازار از آن سخت‌تر است. ممکن است بعد از این جنگ، شکاف بزرگی بین ایران و شرکای تجاری در خلیج فارس ایجاد شود، اما این یک اصل است که هم این کشورها به ما نیاز دارند و هم ما به آنها نیاز داریم.» به گفته روغنی، امارات برای ایران چه در واردات و چه در صادرات نقش واسطه را بازی می‌‌کرد. البته بازار داخلی امارات هم بازار به نسبت خوبی است. اما جایگزینی این کشور  نیازمند برنامه‌ریزی جدی‌تر، به‌ویژه در طولانی‌مدت است. 
 
نحوه توافق مهم است
دیاکو حسینی، معاون اقتصادی اتاق بازرگانی تهران نیز در گفت‌وگو با «ایران» به این نکته اشاره کرد که جایگزین کردن شریک تجاری مانند امارات کار ساده‌ای نیست. چراکه این کشور دو ویژگی اصلی دارد. نخست اینکه امکانات لجستیکی تجارت دریایی در بندر جبل علی این کشور برای ما مهم است. دوم آنکه از نظر مالی و حقوقی نیز بسیاری از شرکت‌های ایرانی در این کشور شرکت‌هایشان را راه‌اندازی کرده‌اند.
او ادامه می‌دهد: «شاید بتوانیم از ظرفیت‌های ترکیه تا حدی استفاده کنیم. اما در امارات زیرساخت‌ها سرمایه‌گذاری‌هایی صورت گرفته است که برای ما مهم است. البته در سال‌های اخیر در هرات، استانبول و عمان هم تلاش‌هایی صورت گرفت ولی در هر کدام از اینها چالش‌هایی وجود داشت.»
حسینی می‌گوید: «جنگ رمضان دلگیری‌های سیاسی برای هر دو طرف ایجاد کرده است. اما نحوه پایان جنگ و توافق مهم است. با این حال چشم‌اندازم این است که چند ماه طول بکشد تا این رابطه ترمیم شود.»