در پی تهدید ایالات متحده برای حمله به زیرساخت های ایران شکل گرفت
موج مخالفت جهانی با تهدید ترامپ به «جنایت جنگی»
در بحبوحه تنشهای فزاینده در پی حمله تجاوزکارانه آمریکا و اسرائیل علیه ایران، مواضع تهدیدآمیز دونالد ترامپ علیه زیرساختهای حیاتی ایران به سرعت به مسألهای حقوقی، انسانی و حتی اخلاقی تبدیل و اکنون در نگاه مقام های سیاسی خارجی و کارشناسان حقوق بینالملل به مرزهای «جنایت جنگی» نزدیک شده است؛ تعبیری که بار حقوقی و تاریخی آن، فراتر از میدانهای جنگ به دادگاهها و افکار عمومی جهانی کشیده میشود.
چه آنکه تهدید به هدف قرار دادن نیروگاهها، پلها و تأسیسات آب شیرینکن نشانهای از ورود جنگ به زندگی روزمره غیرنظامیان است.
در واکنش به این تهدیدها، موجی از نگرانی در میان مقامات بینالمللی شکل گرفت. «استفان دوجاریک» سخنگوی سازمان ملل در همین چهارچوب هشدار داده است که حتی اگر هدفی دارای ارزش نظامی تلقی شود اما حمله به آن موجب آسیب گسترده و نامتناسب به غیرنظامیان شود، از منظر حقوقی غیرقانونی خواهد بود.
«ژان نوئلبارو» ، وزیر امور خارجه فرانسه نیز اعلام کرد که هرگونه حمله به زیرساختهای غیرنظامی، منطقه را وارد مرحلهای تازه از تنش و تلافیجویی خواهد کرد.
او تأکید کرد که نقش کشورش، نه در تشدید درگیری که در مهار پیامدها و حمایت از تلاشهای میانجی گرانه تعریف میشود. در همین راستا «آنتونیو کوستا»، رئیس شورای اروپا هم با انتشار پیامی، مسیر دیپلماسی را تنها راه حل پایدار این بحران دانست و تأکید کرد که هدف قرار دادن تأسیسات انرژی و زیرساختهای غیرنظامی، نهتنها غیرقانونی بلکه غیرقابل قبول است.
همچنین «کریستوفر لکسون»، نخستوزیر نیوزیلند بر ضرورت پایبندی همه طرفها به قوانین بینالمللی تأکید کرد و هشدار داد که تشدید اقدامات نظامی، هیچ ضرورتی ندارد این مواضع اروپایی ها نشاندهنده نوعی اجماع نسبی در میان بازیگران بینالمللی است مبنی بر اینکه عبور از خطوط قرمز انسانی، میتواند بحران را از یک منازعه منطقهای به بحرانی جهانی تبدیل کند.
صدای مخالفت گسترده در واشنگتن
واکنشها به این تهدیدها محدود به اروپا نماند. در داخل ایالات متحده نیز شکافهایی آشکار شد «مارک کلی» سناتور ارشد آمریکایی این تهدیدها را لکهای بر اعتبار ارتش آمریکا دانست و تصریح کرد که حمله به اهداف غیرنظامی، حتی در سطح تهدید، نشانه قدرت نیست. به گفته او، اگر چنین تهدیدهایی به اقدام عملی تبدیل شود، دیگر تردیدی در نقض قوانین جنگ باقی نخواهد ماند. همچنین« جوی کورتنی» عضو کنگره آمریکا، این رویکرد را «لحظهای تاریک» برای آمریکا توصیف کرد و هشدار داد که حمله به زیرساختهای انرژی، میتواند بحران جهانی انرژی را تشدید کند که پیامدهای آن، فراتر از مرزهای ایران و آمریکا خواهد بود.
در ادامه این موج انتقادات، یاسمین انصاری از اعضای کنگره آمریکا نیز از ارائه طرحی برای استیضاح وزیر جنگ آمریکا خبر داد؛ اقدامی که نشان میدهد اختلافنظرها در واشنگتن، از سطح هشدارهای سیاسی فراتر رفته و به سطح اقدامات حقوقی و ساختاری نزدیک شده است.
در این میان، تحلیلهای حقوقی رسانهها نیز به این بحث دامن زد. نشریه فوربز در گزارشی، تهدید به نابودی زیرساختهای غیرنظامی را در چهارچوب تعریف «جنایت جنگی» بررسی کرد. بر اساس این تحلیل، هرگونه تخریب اموال بدون توجیه ضرورت نظامی یا حمله عمدی به اهداف غیرنظامی، نقض صریح کنوانسیونهای ژنو محسوب میشود. این گزارش تأکید میکند که حتی حملات تلافیجویانه نیز نمیتوانند چنین اقداماتی را توجیه کنند.
به بیان دیگر قانون جنگ، حتی در شدیدترین شرایط، مرزهایی را تعیین کرده که عبور از آنها، مشروعیت هر اقدام نظامی را زیر سؤال میبرد. بر اساس گزارش این نشریه غربی دادگاه جنایات بین الملل در نگاه نخست بهعنوان مرجع اصلی رسیدگی به جنایات جنگی مطرح میشود اما واقعیت آن است که نه آمریکا و نه ایران عضو این نهاد نیستند و همین مسأله، مسیر پیگرد را پیچیده میکند.
با این حال، کارشناسان بر این باورند که راههای دیگری نیز از دادگاههای ویژه بینالمللی گرفته تا پیگردهای داخلی وجود دارد. هرچند در کوتاهمدت، به دلیل ملاحظات سیاسی، احتمال چنین اقداماتی پایین ارزیابی میشود، اما یک نکته قطعی است: جنایتهای جنگی مشمول مرور زمان نمیشوند. به عبارت دیگر، سایه این اتهامات میتواند سالها بر سر عاملان آن باقی بماند.
هشدار و مطالبه پاسخگویی تهران
در سوی دیگر این منازعه، ایران نیز واکنشهایی صریح نشان داده است. امیرسعید ایروانی، نماینده دائم ایران در سازمان ملل در نامهای رسمی این تهدیدها را مصداق «تحریک مستقیم به تروریسم» و نشانهای از قصد ارتکاب جنایت جنگی دانست.
او از دبیرکل سازمان ملل خواست تا این اظهارات را بهطور قاطع محکوم کرده و اقدامات فوری برای جلوگیری از تحقق آنها اتخاذ شود. در این نامه همچنین بر ضرورت پاسخگویی مقامات مسئول، از جمله رهبران سیاسی تأکید شده است.
همزمان، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران هم اعلام کرد که هرگونه حمله به زیرساختهای کشور با پاسخی متقابل و قاطع روبهرو خواهد شد که میتواند دامنه درگیری را گسترش دهد.
آنچه در این میان بیش از هر چیز برجسته میشود، تغییر ماهیت منازعه است.
تهدید به هدف قرار دادن زیرساختهای حیاتی، جنگ را از میدانهای نظامی به بطن زندگی مردم میکشاند؛ جایی که پیامدهای آن، نه تنها انسانی بلکه اقتصادی و زیست محیطی نیز خواهد بود.
در چنین شرایطی، جامعه بینالمللی با یک دوگانه دشوار روبهرو است: یا باید با تأکید بر قواعد حقوقی، مانع از عبور از این خطوط قرمز شود، یا شاهد گسترش الگویی باشد که در آن، زیرساختهای غیرنظامی مورد هدف قرار می گیرند.

