غلامعلی دهقان
 استاد تاریخ

همه قرائن و شواهد نشان می‌دهد نامگذاری سال جدید از سوی مقام معظم رهبری اقدامی حساب‌شده، دقیق و همراه با نگاه دوراندیشانه و ژرف‌نگرانه بوده است. وضعیت کشور در حالی که چند هفته از جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی می‌گذرد، نشان می‌دهد برای تحقق اهداف بزرگ جمهوری اسلامی و مانایی آن و در سطحی فراتر، برای ماندگاری ایران بزرگ، چاره‌ای جز مقاومت و دفاع برای ایرانیان اصیل، شریف و بزرگوار باقی نمانده است.
در چنین برهه‌ای از تاریخ، همه آحاد ملت، از روشنفکران و دانشگاهیان گرفته تا کارآفرینان و فعالان اقتصادی می‌توانند نقش مهمی ایفا کنند. این مقطع تاریخی فرصتی است تا با نگاهی مسئولانه، هر یک در جایگاه خود به تقویت توان ملی و اصلاح برخی کاستی‌ها کمک کنند.
در چنین شرایطی، اقتصاد کشور باید اقتصادی مبتنی بر راهبرد مقاومت باشد. البته این رویکرد در تاریخ معاصر ایران بی‌سابقه نیست و در مقاطعی از گذشته نیز تجربه شده است. یکی از نمونه‌های مهم آن، دوران حکومت دولت ملی دکتر محمد مصدق است. در آن زمان و در دوره‌ای حدود ۲۸ ماهه، با وجود تحریم نفتی ایران و فشارهای گسترده خارجی، کشور توانست اقتصاد خود را بدون اتکا به درآمدهای نفتی اداره کند.
در همان دوره، با وجود توقیف کشتی‌های نفتی ایران و فشارهای انگلیس، ابتکاراتی در داخل کشور شکل گرفت. برای نمونه، مرحوم عالی‌نسب با طراحی و تولید سماورهای نفتی، نوعی از سماورها را وارد بازار کرد که بعدها به «سماورهای عالی‌نسب» معروف شد. این ابتکار موجب شد بخشی از نفتی که پیش از آن صادر می‌شد در داخل مصرف شود و در عین حال یک کالای صنعتی نیز در کشور تولید شود.
علاوه بر این، دولت وقت با اقدامات و تدارکات گسترده توانست صادرات غیرنفتی را تقویت کند. با این حال، کودتای ننگین ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ دولت ملی را سرنگون کرد و با بازگشت شرکت‌های نفتی خارجی، به‌ویژه مجموعه معروف به «هفت خواهران نفتی»، بار دیگر سیاست نفت‌محوری در اقتصاد ایران تقویت شد و راهبرد اقتصاد بدون نفت که دکتر مصدق دنبال می‌کرد، مجال تداوم پیدا نکرد. با وجود این تجربه تاریخی، طی سه دهه گذشته و با تأکیدات رهبر شهید انقلاب بر سیاست‌های اقتصاد مقاومتی، تلاش‌هایی برای فاصله گرفتن از وابستگی به دلارهای نفتی صورت گرفته است. گسترش صادرات محصولات پتروشیمی، فولاد، سیمان و دیگر محصولات صنعتی و غیرصنعتی توانسته بخشی از درآمدهای ارزی کشور را تأمین کند. همین درآمدها تا حدی سبب شد تحریم‌های نفتی آمریکا و فشارهای اقتصادی در سال‌های اخیر نتواند ضربه‌ای کاملاً تعیین‌کننده به اقتصاد کشور وارد کند؛ هرچند نمی‌توان منکر آثار و پیامدهای این تحریم‌ها شد.
در شرایطی که تهدیدات دشمن روزبه‌روز افزایش می‌یابد، شاید بازگشت جدی‌تر به ایده اقتصاد بدون نفت و تکیه بر اقتصاد درون‌زا بتواند فرصتی تازه برای رشد و توسعه داخلی ایجاد کند. البته تحقق این هدف نیازمند مقاومت، برنامه‌ریزی دقیق و مشارکت گسترده همه بخش‌های جامعه است.
اقتصاد مقاومتی، همان‌گونه که در سخنان رهبر انقلاب نیز مورد تأکید قرار گرفته، بدون انسجام ملی و اتحاد آحاد ملت ایران تحقق نخواهد یافت. در این مقطع لازم است همه دست‌اندرکاران و مسئولان با اصلاح ساختارها و با حضور در کنار مردم، اعتماد عمومی را تقویت کنند. همین همراهی با مردم در دوران جنگ تحمیلی نیز سبب شد انسجام ملی ایرانیان بیش از گذشته نمود پیدا کند.
جمهوری اسلامی ایران در طول ۴۷ سال گذشته نشان داده است که می‌تواند بسیاری از تهدیدها و سختی‌های اقتصادی را به فرصت‌هایی ارزشمند برای پیشرفت کشور تبدیل کند؛ به شرط آنکه بیش از گذشته منیت‌ها، خودمحوری‌ها و منافع جناحی و باندی کنار گذاشته شود و توجه اصلی به «ما»ی بزرگ ایران معطوف گردد.
اگر چنین رویکردی در پیش گرفته شود، بی‌تردید اقتصاد ایران نیز خواهد توانست از دل دشواری‌ها، مسیر تازه‌ای برای رشد، استقلال و پیشرفت ملی بگشاید.