در حافظه موقت ذخیره شد...
دانش نهگانه ایرانی در آثار بختیار
از آثار دکتر لاله بختیار- که همگی در گسترهای میان رشتهای، به ویژه در حوزههای معارف و عرفان اسلامی، قرآن پژوهی، روانشناسی و روانشناسی سنتی جای دارند، میتوان به تلاشها و دیدگاههای او در زمینههای روانشناسی تربیتی و مشاوره، درکی عمیق از سنت الهی در معارف و قرآن و تفکر اشاره داشت. موضوعاتی چون عرفان و تصوف، اخلاق و روانشناسی تربیتی مبتنی بر سنت الهی، قرآن پژوهی، ترجمه و آموزش قرآن با رویکرد تفکر نقادانه، مطالعات زنان و چهارچوبهای قرآنی، اخلاق از محورهای پژوهش و نگارش او به شمار میآیند. این آثار، پیوندی نظاممند میان روانشناسی و عرفان پدید میآورند و در عین حال، تلاشی در راستای احیای ریشههای اصیل بر تربیت و معارفی همچون دانش و حکمت نهگانه در سنت اسلامی- ایرانی به شمار میروند.
برخی از تألیفات برجسته او به شرح زیر است:
اولین اثر تألیفی او در پژوهش مشترکش با نادر اردلان در بیان اهمیت ریشههای عرفان ایرانی در معماری به «حس وحدت: نقش سنت در معماری اسلامی/ The Sense of Unity» در سال ۱۹۷۹ میلادی به چاپ رسید. این کتاب حاصل پژوهش در حوزه بین رشتهای معماری و فلسفه و حکمت اسلامی است که به درخواست مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه شیکاگو و حمایت وزارت علوم و آموزش عالی صورت گرفت. در ترجمه دوم از چاپ این کتاب توسط نشر معمار معلم، مترجم پس از بیان نظرات چندین استاد رشته معماری، در مقدمهای از سیدحسین نصر در شرح کاملی در بیان معماری و هنر اسلامی در سنت الهی توجه کرده و میگوید: «نویسندگان این کتاب پیشرو... به دنبال نفوذ مفاهیم درونی معماری اسلامی سنتی ایران هستند و تلاش کردهاند نشان دهند تمام این مولفهها حول نظریه مرکزی وحدت (توحید) قرار میگیرند... این کتاب با شجاعت خاص خود پهنه بیکران تصورات جهانشناسی و محدوده کوچک محراب عبادت را به هم پیوند میدهد.»
تألیفی برای انتشاراتی در انگلیس، از نگاه فرهنگ عرفان و هنر؛ با عنوان «Sufi:Expression of the Mystic Quest ( Art and Imagination)» که در سال ۱۹۸۰ چاپ شد.
موضوع رساله دکتری او به تحقیق بر ریشههای اخلاق و عرفان بر حکمت و دانشی کهن در شرق به ویژه ایران اختصاص یافت که در چند دهه اخیر به رویکرد مشاورهای به نام انیاگرام معروف شده بود. حاصل این تحقیق به صورت مجموعه سه جلدی در سال ۱۹۹۴ با عنوان: خواست خداوند تحقق مییابد «God'sWill Be Done» توسط انتشارات قاضی به چاپ رسید. این مجموعه معرف الگویی بر شناخت ماهیت و تحول انسان مبتنی بر فطرت و سنت الهی در اخلاق و عرفان از منظر حکمای برجسته مسلمان و به ویژه ایرانی است. در جلد اول این مجموعه سه جلدی، در بیان چارچوب شخصیت از دیدگاه سنت الهی و معطوف به قوای نفس و نقش قوای نفس در الگوی شخصیت میپردازد. در این رویکرد به اهمیت مفهوم نفس در نگاه به ماهیت انسان در هستی توجه دارد. در پیشگفتار کتاب میگوید: «این الگوی شخصیتی ذاتا به یگانگی خدا و یکتاپرستی نظر دارد و دیدگاهی است که بر آن هیچ خدایی جز خدای یگانه نیست. الگوی مورد نظر بر آن است تا کائنات و جهان هستی را به منظور مظاهر مختلف خداوند یکتا در نظر آورد». جلد دوم این مجموعه با عنوان روانشناسی و الگوی جوانمردی (فتوت) است. این کتاب با مقدمهای از سید حسین نصر گفته است: « بزرگترین سهم این کتاب، کاربرد انیاگرام (نهگانه) در بافت اسلامی فتوت است. فتوت که در زبان عربی «فتوت» و در زبان فارسی«جوانمردی» خوانده میشود، یکی از مهمترین جنبههای درک حیات معنوی اسلام است... نویسنده دوباره معنا وکاربرد انیاگرام در الگوی سنتی در اسلام، یعنی نهگانه ایرانی را از منشایی که از آن آمده به هم پیوند میدهد».
نویسنده در جلد سوم با عنوان شفای اخلاقی از طریق نیکوترین نامهای خداوند، مجاهدت معنوی در عمل با استفاده از منابع حکمای مسلمان به نقش تاثیرگذار ذکر در مسیر شفای اخلاقی در فرد موحد و حلیم، نظر دارد.
«The Sublime Quran» 2009 از جمله آثار ارزشمند قرآنی او، ترجمهای از قرآن کریم با رویکردی اخلاقی و غیر ایدئولوژیک است. این ترجمه از مهمترین ترجمههای معاصر قرآن، به زبان انگلیسی است.
«Quranic Ethics»، 2011 با موضوع محوری اخلاق در آیات قرآن در زندگی فردی و اجتماعی است.
«Critical Thinking and Chronological Quran»، 2016-2019 مجموعه سی جلدی در این مقال از پژوهشهای قرآنی با عنوان تفکر انتقادی و گاهشناسی قرآن برای آموزش مهارتهای تفکر نقادانه.
«Critical Thinking and Chronological Quran»، 2016-2019 مجموعه سی جلدی در این مقال از پژوهشهای قرآنی با عنوان تفکر انتقادی و گاهشناسی قرآن برای آموزش مهارتهای تفکر نقادانه.
The Canon of Medicine ترجمه کتاب قانون ابن سینا در پنج جلد و حدود پنج هزار صفحه، با ویژگیهای خاص از دیگر کارهای بختیار است. این نسخه ترجمه قانون به انگلیسی است که پس از حدود هزار سال بهطور کامل چاپ شد. نمونه جامع و کاملی که پیشتر از نسخههای انگلیسی آن نه بهصورت کامل و نه به شکلی روان برای انگلیسی زبانان وجود نداشت.
«Al-Ghazzali: His Psychology of the Greater Struggle» از دیگر تالیفات بختیار در معرفی حکمای مسلمان و بلکه از نگاه او به معرفی پیشکسوتان در روانشناسی. اوعلاوه بر معرفی امام محمد غزالی، این توضیح را افزوده که کیمیای سعادت خلاصهای از کتاب احیا علومالدین غزالی است و این اثر توضیحی از روانشناسی اسلامی است.
«Concordance of the Sublime Quran»، 2011 ترجمه کتاب المعجم المفهرس صورت گرفته که فرد انگلیسی زبان بتواند با حفظ آوای واژه قرآنی حتی بدون دانستن زبان عربی از آن بهره ببرد.
«The Quranic Sunnah of Prophet Muhammad»،2015 کتاب سنت قرآنی حضرت محمد(ص) چهار بخش، آیات قرآن را در شرح و بیان موقعیتهای مختلف از زندگی پیامبر و چگونگی تعامل او با سایر اقوام و ملل توضیح میدهد.
بختیار سال ۲۰۱۳ در پژوهش و تالیفی دیگر، پس از دستیابی بر حکمت عملی انیاگرام (نهگانه ایرانی) به تفحص و جستجویی دقیق بر ریشههای کهن نماد و الگوی انیاگرام پرداخت که در حقیقت در حکمتهای عملی کهن جوامع و به ویژه در رویکرد فرهنگ اخلاق و عرفان اسلامی با این عنوان
« :The Sufi Enneagram: The Secrets of the Symbol Unveilied»، 2013.
«Quranic Psychology of the Self» در این تالیف لاله بختیار در دوجلد، به اهمیت علوم کهنی همچون حکمت نظری حکما، علم اعداد و حروف و نجوم تاکید دارد. در این نگاه عمیق و دقیق به تنظیم و تصویری از نماد و کهن الگوی نهگانه دست مییابد. درک مفاهیم قرآن و نگاه بین رشتهای در آخرین آثار تالیفی دکتر بختیار در سالهای ۲۰۱۹ و ۲۰۱۸ نمایان است.
این دوجلد، تلاشی منسجم برای تبیین خویش (self)، تحول اخلاقی و سلوک انسانی بر اساس الگوی قرآنی است.
در آخرین پژوهش، تالیف ارزشمند دیگری را مبتنی بر دغدغههای خویش بر نگاه عدالتمحور علی بن ابی طالب(ع) با عنوان «Earliest Commentary Upon the Quran : According to the 4th Rightly Guided Caliph Ali ibn Abi Talib »، 2020 (قدیمیترین مترجم قرآن: نگاه تطبیقی با قرآن در کلمات و جملات علی بن ابی طالب) را نگاشت: بختیار بهعنوان یک عامل به عمل، نسبت به حقوق زنان و به ویژه مسلمان در تصویر انسانی قرآن و اهل بیت(ع) دغدغههای بسیار داشت. وی در توصیف این اثر میگوید: «این تفسیر به وضوح، حقیقت گفته پیامبر را نشان میدهد و هیچ شکی باقی نمیگذارد که علی(ع) با قرآن است و قرآن با علی. آنها از یکدیگر جدا نمیشوند تا زمانی که در کنار حوض بهشتی به سوی من (پیامبر) بازگردند. علی بن ابیطالب با پیروی از سنت قرآنی پیامبر، اهمیت عادل و منصف بودن را آموخت. این متن نمونه به نمونه عدالت علی را نشان میدهد.»
موارد مذکور تنها گوشهای از دهها اثر ارزشمند دکتر بختیار است.
