پیامهای قرآنی
نگاهی به ترجمه دو جلد از مجموعه تفکر انتقادی و گاهشناسی قرآن اثر لاله بختیار
مهشید رضوی رضوانی
مدیر موسسه فرهنگی هنری
ماهشید خرد
از آغاز رسالت آخرین پیامبر و دریافت آیات الهی در کتاب آسمانی قرآن، تلاش برای درک این آیات همواره تمنای بشر بوده تا به مثابه کتابی جامع برای هدایت حیات، صلح و آرامش برای انسانها باشد.
مجموعه کتاب «تفکر انتقادی و گاهشناسی قرآن/Critical Thinking and Chronological Quran» (۲۰۱۹-۲۰۱۶) در سی جلد تألیف دکتر لاله بختیار، قرآن پژوه ایرانی-آمریکایی است. این مجموعه سی جلدی یکی از پژوهشهای قرآنی دکتر لاله بختیار است که در آمریکا توسط انتشارات قاضی، شیکاگو به چاپ رسیده است. دو جلد از این مجموعه سی جلدی با عنوان: «تفکر انتقادی و گاهشناسی قرآن: در زندگی پیامبر اسلام حضرت محمد (ص) سال نخست وحی» جلد نخست و جلد دیگر بهعنوان «تفکر انتقادی وگاهشناسی قرآن: راهنمای آموزگار» برای تدریس، در ایران ترجمه و توسط نشر ماه خورشید خرد؛ نماینده آثار لاله بختیار منتشر شده است.
جلد اول با مقدمهای مفصل از دکتر محمد هاشم کمالی، استاد فقه و حقوق اسلامی دانشگاه بینالمللی مالزی در خصوص اهمیت و ضرورت چنین تحقیق و تألیفی عقلانی و اخلاقی و اثربخش در نسل جوان این هزاره و شش درس و چند پیوست را شامل میشود که آیات سال نخست وحی است. جلد سیام این مجموعه انگلیسی، راهنمای آموزگار (برای درک ۲۹ جلد دیگر) است که در ترجمه این دو جلد وجود دارد. این جلد راهنمای کاملاً کاربردی، برای به کارگیری مهارت های تفکر نقادانه در حین آموزش است.
دکتر لاله بختیار تحقیق و تالیف این مجموعه ارزشمند را پس از ترجمه موفقیت آمیز قرآن کریم با عنوان The sublime Quran به زبان انگلیسی و به درخواست دانشگاه شیکاگو و آموزش و پرورش ایالات متحده، در پاسخ به نیاز آموزشی نوجوانان مسلمان نوشت. وقتی از او خواسته میشود که چون در روزهای یکشنبه، زمانی که دانشآموزان نوجوان دبیرستانی مسیحی مشغول خواندن کتب مقدس خود هستند، دانشآموزان مسلمان برنامهای ندارند و شایسته است کتابی در توصیف و معرفی زندگی پیامبر برای این دانشآموزان آماده شود، لاله بختیار ابتدا با اندکی تأمل از خود میپرسد: چگونه میتوانم به معرفی پیامبر عظیمالشأنی بپردازم که حقیقت او در رسالت و آیات الهیاش نهفته است؟ سپس بختیار این مجموعه آموزشی را بر پایه پرسشگری و فهم آیات قرآن با مهارتهای متعدد تفکر نقادانه که در آموزش دروس مختلف بوده، با استناد به مصداقهای روشن و صریحی از آن در آیات قرآن تدوین کرد. چنین اثری تاکنون نمونهای از آن وجود نداشته است و هم اکنون این مجموعه ارزشمند در چندین ایالت آمریکا در سطح آموزش نوجوانان مسلمان دبیرستانی استفاده میشود. برای درک چنین اثر ارزشمندی لازم است که پیش از آن، تلاش این قرآنپژوه در ترجمه قرآن کریم به انگلیسی و تمایز و تفاوتهای برجسته آن با دیگر ترجمههای مترجمان را در نظر گرفت. همچنین پس از آن تحقیق و مطالعات او در به کار گرفتن مهارتهای تفکر نقاد ریچارد پاول که در آموزش سایر دروس به کار گرفته میشود. بختیار در ترجمه قرآن کریم نه بسان مترجمان پیش از خودش، بلکه در نگاه به ریشه واژگان قرآن (که منجر به ترجمه «المعجم المفهرس» شد)، در نگاهی غیر ایدئولوژیک و انسانی و فارغ از نگاه جنسیتی به ترجمه میپردازد.
شرح این ترجمه در مصاحبهای با او با عنوان: «ترجمه به منزله فرایندی دمکراتیک و پویا» منتشر شده است. در این گفتوگو، دکتر بختیار به بیان اهمیت برخی از واژگان همچون «ناسپاس» بهجای «کافر»، «خدا» به جای«الله» و به ویژه «دوری کردن» بهجای «زدن» در ترجمه «ضَرَبَ» به ویژه در آیه ۳۴ سوره نسا، با نگاهی انسانی و عدالتمحور در برابری میان انسانها، و در نگاهی عدالتمحور بر حقوق زنان، پرداخته است. محورهای مهمی از تفاوت و تمایز از این ترجمه در بازخوانی واژگان حساس چون کلمه «ضرب» که در ترجمههای موجود به «زدن» ترجمه شده و بختیار با استدلال و ترجمه به کمک بهرهمندی از متن و استناد به آیات دیگر، «ضرب» را به «دوری کردن» و«ترک کردن» معادل قرار داده که به واقع با روح کلی متن و اخلاق اسلامی سازگار است.
تلاش بختیار در این زمینه برای رفع خوانش مردسالارانه از متن است و باز گرداندن معنای متن به دور از پیش فرضهای فرهنگی و برجسته کردن برابری مرد و زن، چنانکه قرآن کریم تمایز را در تقوا میبیند. بختیار در این ترجمه توجه ویژهای به قواعد دستوری قرآن داشته و راهی هموار برای درک و قرائت مخاطب انگلیسی زبان فراهم کرده است. ترجمه قرآن کریم توسط لاله بختیار تأثیرات قابل توجهی را به همراه داشته که در چندین مصاحبه با او گزارش شده است.
لاله بختیار قرآنپژوه پس از تحقیق بر مهارتهای تفکر نقاد ریچارد پاول و آشنایی بر آیات الهی در دیباچه جلد نخست «تفکر انتقادی و گاهشناسی قرآن» در ذیل اجزای تفکر انتقادی میگوید: «تفکر انتقادی قرآنی (فرقان، تشخیص حق از باطل) فرایند تحلیل چگونگی اندیشهورزی ماست و از سه گام تشکیل میشود: متفکران انتقادی قرآنی از ۹ استاندارد عقلانی شامل: منطق، صراحت، مرتبط بودن، مقتضی بودن، ارزشمند بودن، توجه به دیدگاههای متفاوت، قضاوت صحیح، وضوح، انعطاف و عدالت استفاده میکنند. در هشت عنصر راهبردهای تعقل، نقطه نظر، هدف، سوالات، اطلاعات، برداشتها، مفاهیم، فرضیات و نتایج؛ هفت صفت اخلاقی قرآنی شامل: اعتقاد به وحدانیت خدا، تقوا یا پرهیز از گناه یا درستکاری، عزم و شجاعت، پافشاری در نیکیها، عشق یا نوعدوستی و منصف و عادل بودن است. آیات هر بخش، به آموزش یک یا همه نه استاندارد عقلانی، هشت عنصر راهبردی تعقل یا هفت صفت اخلاقی قرآنی میپردازند. مسأله کلیدی در تفکر انتقادی این است که به جای «به چه فکر کردن»، «چگونه فکر کردن» را میآموزیم. این هشت عنصر راهبردی تعقل و تفکر انتقادی را میتوان این گونه خلاصه کرد: «ما هر وقت فکر میکنیم، در واقع برای منظوری است؛ در چهارچوب یک دیدگاه و برپایه فرضیاتی که منجر به نتیجهگیریها و پیامدهایی میشود. ما از مفاهیم و نظرات برای تفسیر اطلاعات (دادهها، حقایق و تجربیات) استفاده میکنیم تا پاسخی برای سوالات بیابیم و مشکلات و مسائل را حل کنیم.»
در ادامه بختیار میافزاید: «دیدگاه ما در مجموعه کتابهای حاضر، در تمامی موارد، در برگیرنده پیامهای قرآنی میشود و رابطهای بین پیامهای قرآنی به وجود میآورد. هنگامی که آموختیم چگونه آیات و بخشهای پیام قرآنی را تحلیل کنیم، فاصله میان اعتقادات و چگونه زیستنمان از بین میرود؛ هر یک از این دو، بر انگیزنده دیگری خواهد بود، دیگر انقطاعی میان این دو وجود نخواهد داشت به گونهای که دل و زبانمان یکی نباشد. توجه داشته باشیم که ترتیب (مهارتهای) نه استاندارد عقلانی یا هشت عنصر راهبردهای تعقل یا هفت صفت اخلاقی قرآنی اهمیت ندارد، بلکه کاربرد آنها در مسیر پرسشگری در آیات مذکور حائز اهمیت است و برای هر یک از آیات از روشی متفاوت استفاده میشود. به لطف الهی هنگامی که تمامی اینها حاضر باشند، به شکل مجموعهای یکپارچه در ذهن و رفتار ما ظهور پیدا میکنند.»
لاله بختیار در جلد اول کتاب «تفکر انتقادی و گاهشناسی قرآن»، با بیان آیات سال نخست وحی، به توصیف و کاربرد هر یک از مهارتهای تفکر نقاد میپردازد. به نحوی که مدرس در هر درس قرآنآموز را با تمرین، دعوت و ترغیب به پرسشگری میکند. بختیار در پیشگفتار جلد «آموزگار برای تعریف تفکر انتقادی» میگوید: «تفکر انتقادی عبارت است، از فرآیند منظم و هوشمندانهای از تصور، اعمال، تحلیل، ترکیب، و یا ارزیابی اطلاعات جمع شده یا تولید شده از طریق مشاهده، تجربه، تأمل، استدلال یا ارتباط به نحوی که به ترتیبی فعالانه و ماهرانه بهعنوان یک راهنما برای اعتقاد و فعالیتها مورد استفاده قرار گیرد.» او در ادامه توضیح میدهد این تفکر منجر به درکی از تفکر در قرآن و حیاتبخش است که مترادف با «حکمت» خواهد بود. در واقع با این روش یاد میگیریم تا آنچه انجام میدهیم را به تفکر و اعتقادمان ارتباط دهیم و این کاملاً منتهی به شناخت ماست.
کتاب «تفکر انتقادی و گاهشناسی قرآن : راهنمای آموزگار» شامل سه فصل است که هر فصل به شرح و بیان اجزای تفکر انتقادی میپردازد. حاصل این نوع قرائت و مطالعه قرآنی، تفکری منتقدانه، هدفمند، با درک و استنباط عمیق و ارتقا و گسترش دانش قرآنیِ قرآنآموز خواهد بود. همچنین بختیار در توجه به درستی و اطمینان بر این مسیر، استناد بر آیات را بر آیات دیگر قرار میدهد. چنانکه در الگوی درک آیات قرآن همین روش تعریف شده است.
تفکر انتقادی
و گاه شناسی قرآن
در زندگی پیامبر اسلام حضرت محمد (ص) سال نخست وحی
نویسنده: لاله بختیار
مترجم: مریم موذنی لیمودهی
انتشارات: ماه خورشید خرد
تعداد صفحات: 304 صفحه
قیمت: 280000 تومان
