بازار جهانی انرژی در روزهای اخیر تحت تأثیر تشدید تنش‌های ژئوپلتیک در خاورمیانه وارد دوره‌ای از نوسان شدید شده است. افزایش ریسک‌های امنیتی در مسیرهای انتقال نفت، به‌ویژه در خلیج فارس، باعث شده قیمت نفت به بالاترین سطوح خود از سال ۲۰۲۲ برسد و بار دیگر نقش متغیرهای سیاسی و امنیتی در تعیین قیمت انرژی برجسته شود.
بر اساس داده‌های بازار، در معاملات روزهای ابتدایی ماه مارس ۲۰۲۶، قیمت نفت خام برنت در محدوده ۱۱۲ تا ۱۱۸ دلار در نوسان بوده و نفت وست‌تگزاس اینترمدیت (WTI) نیز در بازه ۱۰۸ تا ۱۱۵ دلار معامله شده است. در برخی مقاطع کوتاه‌مدت، قیمت‌ها به نزدیکی ۱۲۰ دلار در هر بشکه نیز رسیده‌اند؛ افزایشی که تحلیلگران آن را بیش از آنکه ناشی از کاهش فوری عرضه فیزیکی بدانند، حاصل افزایش ریسک ژئوپلتیک و انتظارات بازار ارزیابی می‌کنند.
همزمان، برخی دولت‌های بزرگ مصرف‌کننده انرژی از جمله چین و تعدادی از کشورهای صنعتی، اقداماتی برای مدیریت بازار داخلی سوخت و مهار پیامدهای تورمی افزایش قیمت انرژی در دستور کار قرار داده‌اند؛ موضوعی که نشان می‌دهد شوک اخیر نفتی، فراتر از یک نوسان مقطعی تلقی می‌شود.

تنگه هرمز؛ متغیر کلیدی
در قیمت‌گذاری ریسک
یکی از کانون‌های اصلی نگرانی بازار، وضعیت تنگه هرمز است؛ گذرگاهی راهبردی که روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت، معادل نزدیک به یک‌پنجم تجارت جهانی نفت، از آن عبور می‌کند. افزایش هزینه‌های بیمه کشتیرانی و احتیاط برخی شرکت‌های حمل‌ونقل دریایی در عبور از این مسیر، باعث شده ریسک اختلال در صادرات نفت خلیج فارس به‌طور مستقیم در قیمت‌ها منعکس شود.
تحلیلگران بازار انرژی تأکید دارند که حتی بدون توقف کامل جریان نفت، کاهش اطمینان از تداوم صادرات می‌تواند برای بالا نگه داشتن قیمت‌ها کافی باشد؛ چرا که بازار نفت به‌شدت نسبت به اخبار و سیگنال‌های امنیتی حساس است.

نقش عرضه و انتظارات
قیمت چرا بالا مانده است؟
حسین میرافضلی، کارشناس انرژی، در گفت‌وگو با «ایران» با اشاره به شرایط کنونی بازار گفت: «اگر تنش‌های فعلی ادامه پیدا کند و ریسک اختلال در عرضه نفت افزایش یابد، حفظ قیمت‌های بالا دور از انتظار نیست. با این حال، آنچه امروز در بازار می‌بینیم فقط ناشی از کاهش واقعی عرضه نیست؛ انتظارات و برداشت معامله‌گران نقش مهمی در این افزایش قیمت داشته است.»
به گفته این کارشناس، بازار نفت معمولاً پیش‌دستانه عمل می‌کند: «زمانی که فعالان بازار احتمال تشدید بحران را بالا می‌بینند، قیمت‌ها پیش از وقوع کمبود واقعی عرضه افزایش پیدا می‌کند. به همین دلیل بخشی از رشد اخیر قیمت نفت را باید به عامل روانی و قیمت‌گذاری ریسک نسبت داد.»

استفاده از ذخایر استراتژیک مسکن کوتاه‌مدت بازار
میرافضلی با اشاره به واکنش دولت‌ها افزود: «در چنین شرایطی، استفاده از ذخایر استراتژیک نفت می‌تواند در کوتاه‌مدت فشار بازار را کاهش دهد، اما این یک راه‌حل موقتی است. کاهش سطح ذخایر استراتژیک در نهایت خود به عاملی برای افزایش نگرانی‌ها درباره امنیت عرضه تبدیل می‌شود.»
به گفته او، هرچه بحران طولانی‌تر شود، بازار بیش از پیش نسبت به آینده عرضه حساس خواهد شد و این موضوع می‌تواند مانع از بازگشت سریع قیمت‌ها به سطوح پایین‌تر شود.

کدام اقتصادها آسیب‌پذیرترند؟
این کارشناس انرژی معتقد است فشار اصلی افزایش قیمت نفت متوجه اقتصادهای وابسته به واردات انرژی خواهد بود.
اقتصادهایی مانند چین، ژاپن، کره‌جنوبی، هند و کشورهای اروپایی به دلیل وابستگی بالا به واردات نفت و گاز، بیش از سایرین از تداوم قیمت‌های بالا آسیب می‌بینند. افزایش هزینه انرژی در این کشورها می‌تواند به رشد تورم، کاهش حاشیه سود صنایع و کند شدن رشد اقتصادی منجر شود.

بازار انرژی
در «مرحله جدید نااطمینانی»
در گفت‌وگویی دیگر، مهدی عرب‌صادق، کارشناس حوزه انرژی، با اشاره به تحولات اخیر منطقه گفت: «بازار جهانی انرژی وارد مرحله‌ای تازه از نااطمینانی شده است؛ مرحله‌ای که در آن امنیت زیرساخت‌های انرژی و مسیرهای صادراتی نقش پررنگ‌تری در معادلات قیمت ایفا می‌کنند.»
به گفته او، مسأله امروز بازار صرفاً توقف یا تداوم صادرات نیست، بلکه افزایش ریسک در زنجیره تأمین انرژی است؛ عاملی که باعث می‌شود واکنش قیمت‌ها سریع‌تر و شدیدتر از گذشته باشد.

مسیرهای جایگزین
و محدودیت‌های آنها
عرب‌صادق با اشاره به مسیرهای جایگزین صادرات نفت توضیح داد: «اگرچه برخی کشورها، از جمله عربستان، مسیرهای جایگزینی مانند خط لوله شرق به غرب (پترولاین) را فعال‌تر کرده‌اند، اما ظرفیت این مسیرها محدود است و نمی‌تواند به‌طور کامل جایگزین حجم عظیم نفت عبوری از تنگه هرمز شود.»
به گفته این کارشناس، حتی در سناریوهای خوش‌بینانه، مسیرهای جایگزین تنها می‌توانند بخشی از اختلال احتمالی را جبران کنند و همین محدودیت، یکی از دلایل اصلی حساسیت بازار نسبت به تحولات منطقه است.

سناریوهای پیش‌روی بازار نفت
بر اساس دیدگاه کارشناسانی که با «ایران» گفت‌وگو کرده‌اند، چشم‌انداز بازار نفت را می‌توان در قالب چند سناریو ترسیم کرد.
سناریوی اول؛ مهار تنش‌هاست.
در این سناریو در صورت کاهش تنش‌های ژئوپلتیک و حفظ جریان صادرات نفت، قیمت‌ها ممکن است به‌تدریج از سطوح فعلی عقب‌نشینی کرده و به محدوده ۹۵ تا ۱۰۵ دلار بازگردند.
سناریوی دوم؛ تداوم نااطمینانی است.  اگر وضعیت فعلی بدون تشدید جدی ادامه پیدا کند، بازار نفت احتمالاً در بازه ۱۰۵ تا ۱۲۰ دلار نوسان خواهد کرد؛ سطحی که بازتاب‌دهنده قیمت‌گذاری ریسک، نه کمبود شدید عرضه است.
سناریوی سوم؛ تشدید اختلال در عرضه است.
در این چشم انداز،  در صورت بروز اختلال‌های گسترده در صادرات یا زیرساخت‌های انرژی، کارشناسان هشدار می‌دهند که بازار می‌تواند با شوک قیمتی غیرخطی مواجه شود. با این حال، تحقق چنین سناریویی به دامنه درگیری‌ها، واکنش تولیدکنندگان بزرگ و میزان استفاده از ذخایر استراتژیک بستگی دارد.
تحولات اخیر نشان می‌دهد بازار جهانی انرژی بار دیگر به‌شدت تحت تأثیر متغیرهای ژئوپلتیک قرار گرفته است. قیمت‌های فعلی نفت بیش از هر چیز بازتاب‌دهنده افزایش ریسک و نااطمینانی هستند، نه صرفاً کمبود واقعی عرضه. با این حال، تداوم تنش‌ها می‌تواند مسیر بازار نفت را در هفته‌ها و ماه‌های آینده با چالش‌های جدی‌تری روبه‌رو کند؛ چالش‌هایی که پیامدهای آن فراتر از بازار انرژی است و به اقتصاد جهانی نیز سرایت خواهد کرد.