مرز باریک میان بیاحتیاطی و رفتار مجرمانه
مخدوش کردن پلاک؛ از تخلف رانندگی تا جرم کیفری
دکتر علی روشنقیاس
وکیل پایه یک دادگستری
دستکاری یا مخدوش کردن پلاک وسیله نقلیه چه خودرو باشد و چه موتورسیکلت در نگاه اول ممکن است تخلفی جزئی به نظر برسد؛ رفتاری شبیه توقف دوبله یا عبور از چراغ قرمز. اما در نظام حقوقی ایران، این اقدام صرفاً یک تخلف اداری نیست، بلکه عنوان مجرمانه دارد و در زمره جرایم کیفری قرار میگیرد. قانونگذار در قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات) تصریح کرده است، «هر کس ارقام و مشخصات پلاک وسیله نقلیه موتوری خود را تغییر دهد، آن را مخدوش کند، بر آن بیفزاید یا از پلاک تقلبی استفاده کند، مجرم شناخته میشود و برای او مجازات حبس تعزیری در نظر گرفته شده است.» همین پیشبینی حبس نشان میدهد که موضوع، فراتر از یک جریمه ساده رانندگی است.
وقتی جریمه کافی نیست
بر اساس ماده ۲ قانون مجازات اسلامی، هر رفتاری زمانی جرم محسوب میشود که قانون برای آن مجازات تعیین کرده باشد. در موضوع دستکاری پلاک، با تعیین مجازات حبس، جرمانگاری به طور صریح انجام شده است. بنابراین، مرتکب فقط با پرداخت جریمه یا دریافت نمره منفی از مسئولیت رهایی نمییابد، بلکه با تشکیل پرونده کیفری و رسیدگی در مرجع قضایی مواجه خواهد شد. در عمل نیز معمولاً وسیله نقلیه به عنوان وسیله ارتکاب جرم توقیف میشود و تا تعیینتکلیف نهایی در اختیار مراجع قانونی باقی میماند. این توقیف، جدا از ضمانت اجراهای اداری و انتظامی راهنمایی و رانندگی است و مسیر قضایی مستقلی را طی میکند. برای درک چرایی این برخورد سختگیرانه، باید به کارکرد پلاک توجه کرد. پلاک، هویت رسمی وسیله نقلیه است؛ همان نقشی را ایفا میکند که کارت ملی برای اشخاص حقیقی دارد. هرگونه تغییر یا دستکاری در آن، به معنای اختلال در نظام شناسایی و رهگیری قانونی است. وقتی پلاک مخدوش میشود، امکان تعقیب تخلفات و جرایم مرتبط با آن وسیله دشوار یا حتی ناممکن خواهد شد. این موضوع مستقیماً امنیت عمومی و نظم اجتماعی را تحت تأثیر قرار میدهـــــــــــــد. از همین رو، قانونگذار این رفتار را در حد یک تخلف ساده تقلیل نداده و آن را تعرض به نظم عمومی تلقی کرده است.
مستند قانونی
با این حال، همه موارد ناخوانا بودن پلاک، جرم محسوب نمیشود. باید میان مخدوش بودن غیرعمدی و مخدوش کردن عمدی تفاوت قائل شد. اگر پلاک در اثر شرایط طبیعی مانند بارندگی، گلولای جاده یا گردوغبار ناخوانا شود و راننده قصدی برای پنهانکردن هویت وسیله نداشته باشد، موضوع در چهارچوب تخلفات اداری و انتظامی بررسی میشود و وصف کیفری نخواهد داشت. عنصر معنوی جرم، یعنی سوءنیت و قصد فرار از شناسایی، شرط اساسی تحقق جرم است. اما هرگاه دستکاری با هدف تغییر هویت وسیله نقلیه یا گریز از مسئولیت قانونی انجام شود، رفتار واجد وصف کیفری خواهد بود و تعقیب قضایی در پی دارد. در قانون، به طور صریح از ابطال گواهینامه به عنوان مجازات اصلی دستکاری پلاک نام برده نشده است. با این حال، اگر این رفتار در بستر ارتکاب جرایم دیگر مانند سرقت یا فرار از صحنه جرم صورت گیرد، دادگاه میتواند با استناد به مقررات مربوط به مجازاتهای تکمیلی، محدودیتهایی از جمله محرومیت از رانندگی را نیز اعمال کند. بنابراین، ابطال یا تعلیق گواهینامه ممکن است به عنوان تصمیم تکمیلی قضایی مطرح شود، نه به عنوان نتیجه خودکار و همیشگی این جرم.
نتیجهگیری
برخی افراد تصور میکنند تغییر یک رقم یا پوشاندن بخشی از پلاک، اقدامی کماهمیت است. حال آنکه همین تغییر ظاهراً جزئی، میتواند نظام شناسایی را مختل کرده و پیامدهای جدی کیفری به دنبال داشته باشد؛ از توقیف وسیله نقلیه گرفته تا سابقه کیفری و تحمل مجازات حبس. نظم ترافیکی فقط با چراغ راهنمایی و جریمه نقدی برقرار نمیشود، بلکه نیازمند نظام دقیق شناسایی و پاسخگویی است. هرگونه خدشه در این سازوکار، صرفاً یک بینظمی فردی نیست، بلکه لطمهای به اعتماد عمومی و امنیت اجتماعی محسوب میشود. از این منظر، برخورد قاطع قانونگذار با دستکاری پلاک، نه سختگیری بیمورد، بلکه ضرورتی برای صیــــانت از نظــــــــــــــم عمـــــومی
است.
