در دورانی که تحت‌تأثیر سلطه روزافزون فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی بر انتشار اطلاعات، مرز میان حقیقت و دروغ به شکل فزاینده‌ای مبهم شده، پدیده اخبار جعلی به یکی از چالش‌های جهانی تبدیل شده‌ است. با تأکید بر چنین مسأله‌‌ای، کتاب «اخبار جعلی در فرهنگ‌های دیجیتال؛ فناوری، پوپولیسم و اشتباه‌پراکنی دیجیتالی/Fake news in digital cultures: technology populism and digital misinformation» نوشته مشترک راب کاور، اشلی هاو و جی دنیل تامپسون، اخبار جعلی را یکی از محصولات زیست دیجیتال معاصر می‌داند که حقیقت را قربانی می‌کند. این کتاب که با ترجمه سید محمد میرافشاری از سوی انتشارات همشهری منتشر شده، نشان می‌دهد چگونه فناوری، پوپولیسم و سازوکارهای فرهنگی آنلاین دست‌به‌دست هم داده‌اند تا مرز میان اطلاع‌رسانی، باور و فریب را مخدوش کنند.
 
دشواری تشخیص دیپ‌فیک‌ها
کتاب «اخبار جعلی در فرهنگ‌های دیجیتال؛ فناوری، پوپولیسم و اشتباه‌پراکنی دیجیتالی» با مقدمه‌ای از مسعود کوثری، پژوهشگر حوزه ارتباطات، استادیار و مدیر گروه ارتباطات اجتماعی دانشگاه تهران همراه شده است. کوثری اخبار جعلی را یکی از دغدغه‌های اندیشمندان، محققان، متخصصان رسانه، سیاستمداران و حتی توده مردم طی یک دهه اخیر و در نتیجه گسترش دیپ‌فیک‌ها خوانده است. این استاد دانشگاه، دشواری تشخیص دیپ‌‌فیک‌ها از حقیقت را عامل مهمی در گسترش اخبار جعلی عنوان کرده و هدف از انتشار اخبار جعلی را تأثیر بر گفتمان عمومی یا ارتباطات عمومی دانسته است:«اخبار جعلی به یک معنا بیانگر بحران اعتماد گسترده به نخبگان سیاسی و رسانه‌های جریان اصلی است. بنابراین، برای عده‌ای، این به معنای تهدیدی جدی برای دموکراسی لیبرال است.» به اعتقاد کوثری، نویسندگان این کتاب با موضعی تازه به موضوع اخبار جعلی می‌پردازند، نگاهی که در کتاب‌های‌ پیش‌تر ترجمه شده با چنین مضمونی یافت نمی‌شود. آنها با الهام از نظریه‌پردازان انتقادی و مطالعات فرهنگی، ابعاد فرهنگ معاصر را می‌کاوند و«آشکار می‌سازند که چگونه تولید و مبارزه با اخبار جعلی، همزمان عناصری از فرهنگ پسامدرن، یا اگر ترجیح می‌دهید، فرهنگ نئولیبرال است که نه‌تنها به گفته لاتزاراتو «انسان بدهکار»، بلکه انسان جاعل را نیز تولید کرده است.»
سید محمد میرافشاری، یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این کتاب را بررسی شرایط فرهنگی خاصی خوانده که به ظهور اخبار جعلی می‌انجامد. نویسندگان کتاب «اخبار جعلی در فرهنگ‌های دیجیتال» تأکید می‌کنند اخبار جعلی به شکل کنونی محصول فرهنگ‌های دیجیتال معاصر است، جایی که دموکراتیزه شدن تولید محتوا، هم پیامدهای مثبت و هم منفی دارد. در ساختار جامعه ایرانی، جایی که پلتفرم‌های دیجیتال نقش مهمی در گفتمان عمومی ایفا می‌کنند، تحلیل‌های ارائه شده در این کتاب، دیدگاه مهمی درباره شناخت بیشتر اشتباه‌پراکنی ارائه می‌دهد.
«فرهنگ‌های دیجیتال و اخبار جعلی»، فصل اول کتاب، به مقدمه یا همان ورودی کتاب «اخبار جعلی در فرهنگ‌های دیجیتال» اختصاص دارد که با ارائه تاریخچه مختصری از ظهور اخبار جعلی در شکل کنونی و معاصر، به‌عنوان یک مفهوم، یک موضوع و یک مشکل اجتماعی در اواسط دهه 1388/2010 آغاز می‌شود. فصل دوم «خبر جعلی چیست؟ تعریف حقیقت» به تعاریف اخبار جعلی و ارتباط آن با دروغ‌رسانی، اشتباه‌پراکنی، پروپاگاندا، دیپ‌‌فیک و مفاهیم حقیقت و دموکراسی می‌پردازد. از نقاط قوت کتاب می‌توان به ارائه مصادیق خبری ملموس برای مخاطبان اشاره کرد، از جمله تأثیر انتشار خبری که در ایام برپایی انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا، منجر به حمله طرفداران ترامپ به ساختمان کنگره ایالات متحده در واشنگتن دی.‌سی می‌شود! این فصل به توضیح برخی از روش‌هایی که اخبار جعلی بر اساس آنها تعریف شده‌اند، همچنین به ارائه تعاریفی از اخبار جعلی، دروغ‌رسانی، اشتباه‌پراکنی، پروپاگاندا و «واقعیت خارجی» نیز می‌پردازد:«این پدیده‌ها جدید نیستند؛ آخرین نمود خارجی آنها منعکس‌‌کننده منطق فرهنگی گسترده‌تری است که معمولاً به آن «پساحقیقت» گفته می‌شود. با متمایز کردن هم‌پوشانی‌ها، شباهت‌ها، تضادها و تفسیرهای مختلف در تعاریف گوناگون، ما یک گونه‌شناسی از اخبار جعلی را ایجاد می‌کنیم. چنین گونه‌‌شناسی مهم است، زیرا مسیرهایی را روشن می‌کند که برای فهم حوزه اخبار جعلی در محیط‌های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی طی عصر پسا‌حقیقت سودمند خواهد بود.»
 در کتاب، گونه‌شناسی اخبار جعلی کار مهمی عنوان شده است چراکه ابزارهایی برای کمک به درک، شناخت و چاره‌یابی آنها ارائه می‌کند؛ به‌خصوص در شرایطی که برخی شواهد معاصر نشان می‌دهد سازمان‌های اطلاعاتی برخی کشورها ممکن است در فعالیت‌های دروغ‌رسانی مشارکت داشته باشند. دیگر آنکه تولید و انتشار اخبار جعلی و دروغ‌رسانی، امروزه فقط از طریق شبکه‌های جاسوسی انجام نمی‌شود. اخبار جعلی در بحث روزنامه‌نگاری معاصر و نظرنویسی، با دموکراسی در یک رابطه خصمانه قرار می‌گیرد؛ اگرچه دموکراسی می‌تواند به‌عنوان یک «شرط بی‌دوام که به طور مداوم تشخیص را به چالش می‌کشد» در نظر گرفته شود.
 
تیغ دولبه فناوری دیجیتال
فصل «ظهوریافتگی 1: فرهنگ‌‌‌های دیجیتال، رویه‌های تعاملی و فیدهای مصنوعی»، بخشی از چرایی ضرورت توجه به اخبار جعلی را از این جهت نشان می‌دهد که این مفهوم در بحث‌های اخیر در مورد نتایج پوپولیستی انتخابات مورد استناد قرار گرفته و استدلال‌هایی را برانگیخته است که به مداخله سیاسی در بافتار نقش اخبار جعلی در ارائه پوشش گمراه‌کننده در چرخه‌های انتخاباتی پارلمان می‌پردازد. در فصل «ظهوریافتگی فرهنگی اخبار جعلی 2: پست مدرنیسم، حس‌گرایی و فراواقعی»، برخی از راه‌هایی بررسی می‌شود که در آنها فرهنگ روزمره پست‌مدرن و رابطه آن با معنا، ارتباطات و ساختارهای دیجیتال به‌عنوان یک پیش‌‌شرط به حساب می‌آید؛ پیش‌شرطی که مشوق ظهور اجتناب‌ناپذیر اخبار جعلی، دروغ‌رسانی و اشتباه‌پراکنی به‌عنوان پدیده و مشکل اجتماعی است. «تصویر در عصر فراواقعیت و دروغ‌رسانی: ویدیوهای دیپ‌فیک» به جنبه‌ای نوظهور از اخبار جعلی که به کمک فناوری‌های نوین تولید می‌شوند، پرداخته است. دیپ‌فیک،‌ ابزار جدید و مهمی است که بر پیشرفت‌های قدرت پردازش رایانه‌ای تکیه دارد تا مواد بصری نادرست و گمراه‌کننده را، هم برای اهداف خلاقانه و هنری شکوهمند و هم برای استفاده پنهانی جهت دروغ‌رسانی در دسترس قرار دهد. در این فصل تأکید شده که دیپ‌فیک به‌عنوان یک شکل از دروغ‌رسانی، تنها با قرار دادن «مفهوم» در بافتارهای تاریخی، ‌فناورانه و مفهومی خود قابل درک است. این فصل، جامعه جهانی را فرا می‌خواند تا به راه‌حل‌هایی فکر کند و به جای دیدن دیپ‌فیک به‌عنوان یک نیروی صرفاً تهاجمی، آن را به‌عنوان یک ظهوریافتگی مورد انتظار ببیند. نویسندگان در «اخبار جعلی و نظریه‌های توطئه» تأکید دارند دورانی که ما در آن زندگی می‌کنیم، به‌عنوان «دوران طلایی توطئه‌ها» تعریف می‌شود. نظریه‌های توطئه در رسانه‌های جریان اصلی نیم‌دهه گذشته رایج شده است؛ به‌خصوص در مباحثی چون کووید-19، واکسیناسیون، اقلیم‌شناسی و افراط‌‌گرایی سیاسی و این فصل، گسترش نظریه‌های توطئه در قالب اخبار جعلی را بررسی می‌کند.  اصطلاح «نظریه‌ توطئه» به تلاش‌ها برای توضیح برخی پدیده‌ها با استفاده از واقعیت تأیید‌نشده (یا غیرقابل تأیید) گفته می‌شود. این نوع از متن، محتوا، باور یا گفتمان، معمولاً به شکل روایت‌هایی هستند که مدعی وجود برنامه‌های مخفی توسط نهادهای قدرتمند (دولت، ثروتمندان، اشراف قدیمی اروپایی و غیره) است.
 
اثرگذار در تقسیمات قدرت
«حاشیه‌نشین سازی: اخبار جعلی، ابزار قدرت پوپولیستی»، بحران‌ها را یکی از زمینه‌های اصلی شکل‌گیری اخبار جعلی در رقابت با محتوای تأیید‌شده خوانده است؛ این فصل به بررسی نقش اخبار جعلی در تقویت تقسیمات ناعادلانه قدرت می‌پردازد و شرح می‌‌دهد که چگونه گفتمان‌های تبعیض‌آمیز و پایداری کلیشه‌های فکری منفی، به طور راهبردی وارد حوزه عمومی می‌شوند. فصل «مخاطبان، اعتماد و قُطبش در یک بوم‌شناسی رسانه‌ای پساحقیقت» برخی از جنبه‌های پیرامون نقش تغییرات در اعتماد عمومی در ارائه یک ساختار مصرف‌کننده فرهنگی و رسانه‌ای مرتبط با دروغ‌رسانی و اخبار جعلی را بررسی می‌کنند. نویسندگان کتاب، به این مسأله می‌پردازند که چگونه روابط مخاطبان معاصر به طور فزاینده‌ای درون نگرش قبیله‌ای، فرهنگ و سیاست تولید می‌شوند. فصل «درمان دروغ‌رسانی: رویه ارتباطات در دنیای اخبار جعلی»، از اخبار جعلی به‌عنوان یکی از موضوعات تحقیق و نگرانی عمومی یاد کرده است. این امر بیانگر یک تمایل فرهنگی آشکار برای جلوگیری، محدود کردن یا کاهش انتشار اخبار جعلی است. بیشتر اوقات این موضوع ناشی از نگرانی‌ها درباره تأثیر اخبار جعلی بر رویه‌های دموکراتیک و انتخاباتی و در مقیاس‌ بزرگ‌تر، نگرانی درباره ادعاهای حقیقت و اعتبار افراد، علم و واقعیت‌های اجتماعی است. یکی از مباحث مهم نویسندگان در این فصل، ضرورت توسعه و ارزیابی راه‌حل‌ها و تدابیر پیشگیرانه برای کاهش گردش اخبار جعلی و ارائه «درمان‌ها» از درون همان ساختارهای فرهنگی و گفتمانی است که اخبارهای جعلی در آنها شکل می‌گیرند.
با این حال، اخبار جعلی، دروغ‌رسانی و محتوای گمراه‌کننده، نه انحرافات اجتماعی به شکل مرسوم هستند که بتوان آنها را ریشه‌کن کرد، نه بی‌قاعدگی‌های فناورانه هستند که بتوان با نظارت و سانسور خودکار اصلاحشان کرد و نه صرفاً رفتارهایی ناآشنا که توسط افرادی با نیت بد انجام می‌گیرند؛ نویسندگان «اخبار جعلی در فرهنگ‌های دیجیتال»، استدلال می‌کنند که اخبار جعلی در فرهنگ معاصر نهادینه شده است. آن‌طور که در آخرین فصل کتاب، «رویه‌های اخلاقی، شهروندی دیجیتال و آینده ارتباطات» نیز آمده، اخبار جعلی محصول و نتیجه عوامل مختلفی است، از جمله همگرایی عوامل اجتماعی و فرهنگی نوظهور بویژه افزایش تعامل‌پذیری و محتوای تولیدی کاربران، انحلال اقتدار نهادهای پیشین که وظیفه دروازه‌بانی خبر و برجسته‌سازی را برعهده داشتند و... در فصل پایانی کتاب به بررسی برخی روش‌هایی پرداخته شده است که در آنها اخلاق اجتماعی تلاش برای تعهد همگان به مشارکت در ارتباطات اخلاقی‌تر را حمایت می‌کند. بنا بر تأکید نویسندگان این کتاب، فرهنگ دیجیتال همان‌قدر که می‌تواند بستر گمراهی باشد، امکان آگاهی‌بخشی را هم فراهم می‌کند، هرچند که این امکان، بدون تغییر در شیوه مصرف خبر و مشارکت ما در فضای آنلاین، دست‌نیافتنی باقی می‌ماند. «اخبار جعلی در فرهنگ‌های دیجیتال» یادآوری می‌کند که اخبار جعلی فقط یک مشکل رسانه‌ای نیست، بلکه نشانه‌ای از تغییری عمیق‌تر در رابطه ما با حقیقت، فناوری و سیاست است. مواجهه با این پدیده، بیش از هر چیز، به بازاندیشی در عادت‌های دیجیتال خود ما نیاز دارد؛ جایی که هر کلیک، می‌تواند معنا بسازد یا آن را مخدوش کند.

اخبار جعلی
در فرهنگ‌های دیجیتال

فناوری، پوپولیسم و اشتباه‌پراکنی دیجیتالی

 نویسندگان: راب کاور، اشلی هاو و جی دنیل تامپسون
 مترجم: سید محمد میرافشاری
 انتشارات: همشهری
 تعداد صفحات: 303 صفحه
 قیمت: 300000 تومان