سرود ملی هر کشور، فشرده‌ای موسیقایی از هویت، تاریخ و گفتمان سیاسی آن ملت است. در ایران، سرود جمهوری اسلامی ایران که در سال ۱۳۷۱ با آهنگسازی حسن ریاحی به تصویب رسید، جایگزین سرود پیشین شد و تاکنون به ‌عنوان نماد رسمی موسیقایی کشور در رویدادهای داخلی و بین‌المللی اجرا می‌شود. این اثر کوتاه، در عین سادگی ظاهری، واجد ویژگی‌های فنی و موسیقایی قابل‌توجهی است که آن را از بسیاری از سرودهای ملی متمایز می‌کند. 
حسن ریاحی، که سابقه‌ای جدی در آهنگسازی ارکسترال دارد، در این اثر تلاش کرده میان زبان موسیقی کلاسیک غربی و روح حماسی ـ آیینی موسیقی ایرانی تعادل برقرار کند.
 
فرم و ساختار کلی
از نظر فرمال، سرود جمهوری اسلامی ایران ساختاری بسیار فشرده و خطی دارد و می‌توان آن را در قالب یک فرم تک‌تمی (Monothematic) تحلیل کرد. برخلاف بسیاری از سرودهای ملی که دارای مقدمه، بند اصلی و تکرار هستند، این سرود فاقد تکرار مستقیم ملودیک است و کل اثر در یک مسیر پیوسته پیش می‌رود.
این ویژگی باعث می‌شود: حس حرکت رو به جلو تقویت شود، از ایستایی و تکرار شعاری جلوگیری شود و اثر حالتی رسمی و بیانیه‌گونه پیدا کند.
در واقع، سرود بیشتر شبیه یک «اعلام موسیقایی» است تا یک قطعه احساسی.
 
تحلیل ملودیک
ملودی سرود بر پایه گام فا ماژور غربی شکل گرفته است، اما با فواصل و حرکت‌هایی که به گوش مخاطب ایرانی بیگانه نیست. ریاحی از تزئینات میکروتن ربع‌پرده‌ای یا مدهای کلاسیک ایرانی استفاده نکرده، اما با انتخاب مسیر ملودیک، نوعی حس شرقی و ایرانی را نیز القا می‌کند.
 
ویژگی‌های ملودیک مهم
حرکت تدریجی و پله‌ای (Stepwise motion)، پرهیز از جهش‌های بزرگ ملودیک، اوجگیری کنترل‌شده در نیمه دوم قطعه، فرود قاطع و بسته در پایان.
 این نوع ملودی‌پردازی، حس وقار، ثبات و اقتدار را منتقل می‌کند و کاملاً با کارکرد سرود ملی همخوان است.
 سرود در متر چهار ضربی (4/4) نوشته شده که رایج‌ترین و رسمی‌ترین متر در موسیقی سرودهای ملی جهان است. ریتم کلی ساده، منظم و بدون سنکوپ‌های پیچیده است.
 تأکید بر ضرب‌های قوی، هماهنگی کامل ریتم موسیقی با وزن شعر، عدم استفاده از ریتم‌های رقص‌گونه یا انعطاف‌پذیر، از دیگر ویژگی‌های سرود ملی است.
 این انتخاب ریتمیک باعث می‌شود قطعه به‌راحتی توسط ارکسترهای نظامی، گروه‌های کر دانش‌آموزی یا اجراهای رسمی قابل اجرا باشد؛ نکته‌ای که در طراحی سرودهای ملی اهمیت بالایی دارد.
 هارمونی سرود جمهوری اسلامی ایران کاملاً در چهارچوب هارمونی تونال کلاسیک حرکت می‌کند. آکوردها ساده، شفاف و عملکردی هستند و بیشتر بر پایه درجات اصلی گام تونیک، دومینانت و ساب‌دومینانت بنا شده‌اند.
 پرهیز از آکوردهای آلتره یا مدولاسیون، حرکت هارمونیک قابل پیش‌بینی، تأکید بر حس پایان‌یافتگی در کادانس نهایی.
 از نظر بافت (Texture)، اثر عمدتاً هوموفونیک است؛ یعنی ملودی اصلی با همراهی آکوردی پشتیبانی می‌شود. این نوع بافت برای سرود ملی انتخابی هوشمندانه است، زیرا وضوح کلام را حفظ می‌کند.
 در نسخه رسمی، ارکستراسیون سرود ترکیبی از: سازهای بادی برنجی (برای شکوه و اقتدار)، سازهای بادی چوبی (برای تعادل رنگ صوتی)، سازهای کوبه‌ای محدود (تأکید ریتمیک) و استفاده غالب از بادی‌های برنجی، سرود را به فضای مارش‌گونه و رسمی نزدیک می‌کند؛ انتخابی که در اکثر سرودهای ملی جهان نیز دیده می‌شود.
 
رابطه موسیقی و متن
متن سرود دارای واژگانی انتزاعی و اعتقادی و در خود یک‌ جهان‌بینی دارد و کمتر به تصویرسازی عاطفی می‌پردازد. موسیقی نیز دقیقاً در همین راستا حرکت می‌کند؛ نه اغراق‌آمیز و نه احساساتی. تأکیدهای ملودیک و ریتمیک دقیقاً روی واژگان کلیدی قرار گرفته‌اند و از کش‌دار شدن یا تزئین بیش از حد پرهیز شده است. این هماهنگی باعث می‌شود پیام سرود مستقیم، رسمی و بدون ابهام منتقل شود.
 در مقایسه با سرودهایی مانند «لا مارسه‌یز» فرانسه یا سرود ملی روسیه، سرود ایران کوتاه‌تر است، کمتر احساسی و بیشتر بیانیه‌محور است، فاقد بخش‌های تکرارشونده برای همخوانی جمعی است و این تفاوت، نشان‌دهنده نگاه خاص آهنگساز به مفهوم «سرود ملی» به ‌عنوان نماد رسمی، نه ابزار تهییج جمعی است و می‌توان آن را در تراز این دو سرود ملی فرانسه و روسیه که از بهترین‌ها در نوع خود در جهان هستند، به حساب آورد.
 
جمع‌بندی
سرود جمهوری اسلامی ایران ساخته حسن ریاحی، اثری است که بیش از آن‌که به دنبال ماندگاری ملودیک یا جذابیت موتیف‌های شنیداری عام باشد، بر کارکرد نمادین، رسمی و ساختارمند خود تمرکز دارد. از نظر موسیقایی، این سرود نمونه‌ای دقیق از استفاده حساب‌شده از عناصر موسیقی کلاسیک برای خلق اثری ملی است؛ اثری که نه دچار پیچیدگی افراطی می‌شود و نه به دام شعارزدگی موسیقایی می‌افتد.
در نهایت، می‌توان گفت این سرود، آینه‌ای از نگاه رسمی به موسیقی ملی در ایران معاصر است: موسیقی‌ای که قرار است «جمهوری اسلامی ایران» را نمایندگی کند.